Morgunblaðið - 23.06.1996, Side 11

Morgunblaðið - 23.06.1996, Side 11
MORGUNBLAÐIÐ SUNNUDAGUR 23. JÚNÍ 1996 11 þeirra hakka í sig blaðlýs. Ein teg- und netvængju er einnig algeng í görðum, heldur sig við birki, og lirfur hennar éta einnig blaðlýs í stórum stíl. Netvængjum þessum svipar til smárra grárra fiðrilda. Maríuhænur má einnig nefna, þótt þær séu ekki áberandi. Aðalfæða þeirra eru blaðlýs. Af þessu má sjá, að sá smásæi heimur sem garðurinn býr yfir er afar mikilvægur. Þegar garður er úðaður, drepast ekki aðeins fiðr- ildalirfur og blaðlýs, heldur og sníkjuvespur, sveifflugur, net- vængjur og allt hitt. Allt lífríkið hrynur,“ segir Erling. Smásæi heimurinn Smásæi heimurinn sem Erling talar um er afar íjöl- breytilegur. Þar má nefna flugur, bjöllur, köngulær, langfætlur, margfætlur, grápöddur og fleira sem iðar, suðar og spriklar. Erl- ing er beðinn um að rekja aðeins algengustu smádýrin sem landsmenn rekast á í görðum sínum hvort heldur þeir eru að sólbaða sig og grilla, róta í beðum, tína maðka eða hvaðeina. Hann nefnir fyrst alls kyns kálflugur, húsflugur og fiskiflugur sem allir þekkja, en gera sér kannski ekki grein fyrir að tegund- irnar eru margar. Það eru til dæmis fjórar tegundir af fiskiflugum, þar af tvær sem garð- og húseigendur þekkja vel. „Þetta eru nauðalíkar flugur allt saman og erfitt að þekkja í sundur nema undir stækkunargleri. best er þó að þekkja þær af um- hverfinu því þær eru afar kjörlendisbundnar. Ein tegund virðist þrífast best í sumarbústöðum og veiðihús- um, önnur í fuglabjörgum. Svo er ein í görðunum sem er mjög al- geng og önnur sem kemur í hús og er mun sjaldgæfari. Það skrítna er, að sú sem kemur í hús sést ekki utandyra og öfugt. Sú sem er inni er suðræn tegund sem fer fullorðin í dvala. Þær vakna oft og birtast óvænt, klunnalegar og svefndrukknar. Sofna þó fljótt aft- ur fái þær til þess næði. Útitegund- in er norðlæg tegund sem er í dvala sem púpa. Svo er húsflugan, síkvik og oní öllu, fluga sem allir þekkja. Þrátt fyrir að hún sé tíð í görðum, þá er hún þó meira til sveita. Nokkuð stór, þunglamaleg og svartgrá fluga sem stundum er talsvert af er ekki dæmigerða húsflugan og heldur ekki enn minni tegund sem er stundum í sveimum undir tijá- greinum. Ef þær álpast inn velja þær gjarnan Ijósakrónur til að sveima undir. Allar þessar flugur eru rotverur og sem slikar mikil- vægar niðurbroti í náttúrunni. Þær nýtast einnig sem fijóberar. Það er vert að taka fram að þær strá- falla einnig við úðun. Og ef við höidum okkur við flug- ur þá er ekki hægt ánnað en að nefna geitunga og hunangsflugur. Geitungategundirnar eru sem fyrr þijár og er ein stórum algengust, tijágeitungurinn. Holugeitungur og húsageitungur eru einnig með búsetu. Þessar tegundir eru keim- líkar að sjá og kannski ekki fyrir öllu að vita hvort það er holu-, húsa- eða tijágeitungur sem er að elta mann í vígahug yfir þveran garðinn. Geitungar geta verið geðstirðir, einkum á haustin er búið er að sparka þrælunum út eftir sumarlangt þrotlaust starf í þágu búsins. Þeir hugsa þá loksins um eigin hag, sækjast eftir sykri sem er helst að finna innandyra. Verður þá iðulega uppi fótur og fit og umsátursástand skapast í híbýlum manna. Sjálfsagt er of mikið gert úr hættunni, en þó er haft fyrir satt að geitungastunga sé allt annað en þægileg. Ein tegund er af hunangsflugu. Verðandi drottningar vakna full- orðnar að vori og fara þá á stjá. Lenda þá á ólíklegustu stöðum og gera usla. Þær eru þó meinlausar nema að einhver sjái ástæðu til að ergja flugurnar. Þá svara þær fyrir sig þótt það geti reynst þeirra síðasta verk í þessu jarðlífi. Fyrr- um var önnur tegund nokkuð út- breidd, en sumarið 1981 rigndi geysilega mikið og flugustofninn hrundi. Sú sem nú ræður ríkjum stóð veðurleiðindin betur af sér og náði slíkri fótfestu að hin hefur ekki borið sitt barr síðan. Sést hún endrum og eins og stöku bú finnast af og til. En ekkert sem heitið getur. Sú köngulóartegund sem mest- Eitrið drepur ekki að- eins vágestina heldur einnig þá pöddustofna sem samkvæmt lög- málum náttúrunnar halda þeim í skefjum og standa sig vel an svip setur á garðinn er krossk- öngulóin með sinn stóra vef utan á húsum og stundum strengdan á milli trjágreina. Krossköngulær vakna sem ungviði á vorin eftir að hafa sofið í gulum áberandi hjúpum um veturinn. Ungarnir fara síðan á stjá, strengja sér vefi og vaxa úr grasi. Kvendýrin geta orðið geysistór á íslenska skordýravísu, „miklar hlussur" eins og Erling orðar það. Karlarn- ir eru mjórri og smærri. Köngu- lærnar eru mikil veiðidýr, afgreiða stærstu fiskiflugur á nokkrum sekúndum ef þær ná ekki að slíta vefinn. Margir standa í þeirri trú að langfætlur séu köngulær, en svo er ekki. Búkur þeirra er einskipt- ur, en köngulær eru með tvískiptan búk. Langfætlur eru önnur ætt- kvísl. Fjórar tegundir eru þekktar i landinu, en þijár eru staðbundnar og sjaldgæfar. Sú fjórða er geysi- lega algeng um land allt, ekki síst í görðum landsmanna. Algengt er að langfætlur gerist óboðnir gestir uppi á sólbaðsteppunum og bregð- ur þá sólardýrkendum iðulega illa, því langfætlan er nokkuð stórt smádýr og steðjar áfram af mikilli ákefð. Þeir sem hafa gefið sér augnablik til að virða langfætlurn- ar fyrir sér hafa e.t.v. tekið eftir rauðum dílum á fótum hennar. Kannski haldið það vera eggin, sbr. að hnoðaköngulóin rogast með egg sín í sekk á bakinu. En þessir rauðu dílar eiga ekkert skylt við egg. Þetta eru agnarsmáir sníkju- maurar sem lifa á líkamsvessum langfætlunnar og gera þannig ekk- ert annað en að angra hana. Fleiri smáverur Þegar minnst er á langfætlur detta mörgum í hug hrossaflugur, sem eru ómissandi í garðaflórunni með sínar furðulöngu bífur sem halda áfram að sprikla þótt þær slitni af eigandanum við eitthvert óvænt rask. Hrossaflugur eru þó ekkert skyldar langfætlum, og raunar eru hrossaflugutegundirnar tvær og skipta þær sumrinu á milli sín. Sú sem kemur síðsumars er ögn minni en sú sem fyrr kvikn- ar. Erling segir tegundirnar aldrei skarast. Þær eru af sömu ættkvísl og eru nánast eins í útliti frá sjónarhóli annarra en skordýra- fræðinga. Erling hefur það helst um þessar langfættu hrossaflugur að segja að þær eyði ótrúlega löng- um tíma á húsveggjum gerandi ekki neitt. Auk þessara tveggja stóru teg- unda eru margar tegundir af smærri hrossaflugum, m.a. ein al- geng sem er auðþekkjanleg vegna dökks díls á vængjum. Fiugur þessar eru bæði í görðum og úti í náttúrunni og „sækja í sóðaskap" að sögn Erlings. Bjöllur af ýmsum gerðum eru einnig tíðar, til dæmis þrjár teg- undir af ranabjöllum. Flestir kann- ast við silakeppinn, en einnig eru kvaddi'r til skjalanna letikeppur og tijákeppur. Að sögn Erlings eru allir „eins og skjaldbökur að því leyti að allnokkuð vantar upp á sprækleikann". En þótt keppir þessir séu furðu afslappaðir eru þeir drjúgir að éta og hefði vel mátt nefna þá í sömu andránni og stórfelldu gróðuræturnar sem drepið var á í upphafi þessa texta. Keppirnir naga plöntur og lirfur þeirra naga rætur, þessi dýr vinna því spjöll „á báðum vígstöðvum" eins og Erling lýsir því. Ranabjöll- urnar þijár eru líkar í útliti, en silakeppurinn er svartgljáandi, leti- keppurinn grámattur og tijákepp- urinn brúnn. Þannig þekkjast þeir hver frá öðrum. Þá eru nokkrar tegundir af smiðum. Ekki bara járnsmiður. Hann er frægastur og stærstur, en algengastur er þó kragasmiður sem er mun minni og iðulega með rauðleitan kraga, sbr. nafnið. Garðasmiður er aðeins minni en járnsmiður og nokkuð algengur. Hann er „líkur járnsmið, en ein- hvern veginn öðru vísi samt. Menn sjá strax að þetta er ekki járnsmið- ur,“ segir Erling. Þá koma og við sögu fágætari tegundir eins og leirsmiður og glitsmiður og endrum og sinnum gullsmiður, en kjörlendi hans er þó annað en fyrirfinnst í görðum. Smiðir eru kjöt- og hræ- ætur og veiða helst eftir ljósaskipt- in. Sextíu tegundir eru til af jötun- uxum á íslandi, flestar mjög smáar og margar fyrirfinnast í görðum. Ein tegundin er áberandi stór og fyrir vikið þekktust. Þetta er löng og svört padda sem grípur oft til vængjanna sem hún geymir undir skelinni. „Þetta eru ljót kvikindi og fólki yfirleitt til leiðinda," segir Erling. Það sama er að segja um marg- fætluna sem er oft kveikjan að gæsahúð hjá fólki. Menn verða reyndar oftar varir við margfætl- una inni í húsum, en „uppsprettan er í garðinum,“ segir Erling og bætir við að ef menn velti við hell- um og steinum komi í ljós að mik- ið er af þessu dýri í görðunum. Svo og þúsundfætlum, en þær eru miklu smærri, hringa sig gjarnan ef þær verða fyrir styggð og eru til muna silalegri. Grápaddan verður síðust dregin fram í dagsljósið þótt hún þoli það sjálf afar illa. Hún hringar sig einn- ig, þannig að börn kalla hana gjarnan kúlupöddu. Grápaddan hefur þá sérstöðu að vera krabba- dýr. „Þessi andskoti er víða al- gengur á skuggsælum stöðum í görðunum, einkum þó í Hlíðunum og alveg sérstaklega í Sæviðar- sundi, hvernig sem á því stendur,“ segir Erling. Lokaorð skordýrafræðingsins um garðpöddur eru, að lengi megi halda áfram að nefna til sögunnar nýjar tegundir. En við látum við það sitja að varpa ljósi á algeng- ustu tegundirnar. TILBOÐ BENIDORM - BENIDORM I. /ú/í, 8. júlí og 75. júlí. 2ja vikna ferðir Nú veitum vib kr. 5.000 til kr. 7.000 afslátt pr. mannf eftir gististöði i ofangreindar ferðir. Hafðu samband og kynntu þér kjörín hjá okkur. Gististaðir: Les Dunes - Gemelos II - To EUPOCARD. Mundu svo eftir Euro Atlas ávísuninni þinni\ hún veitir kr. 4.000 viðbótarafslátt. Pantaðu í síma 552 3200 FERDASKRIFSTOFA REYKJAVÍKUR Aialstræti 16 - sími 5S2 3200. Fax 552 9935

x

Morgunblaðið

Direkte link

Hvis du vil linke til denne avis/magasin, skal du bruge disse links:

Link til denne avis/magasin: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Link til dette eksemplar:

Link til denne side:

Link til denne artikel:

Venligst ikke link direkte til billeder eller PDfs på Timarit.is, da sådanne webadresser kan ændres uden advarsel. Brug venligst de angivne webadresser for at linke til sitet.