Morgunblaðið - 13.04.1997, Blaðsíða 29

28 SUNNUDAGUR 13. APRÍL1997
MORGUNBLAÐIÐ
MORGUNBLAÐIÐ
SUNNUDAGUR 13. APRIL 1997
STOFNAÐ 1913
ÚTGEFANDI:
FRAMKVÆMDASTJÓRI:
RITSTJÓRAR:
SAMTÖKIN „Gróður
fyrir fólk í landnámi
Ingólfs" voru stofnuð sl.
þriðjudag og eins og nafn-
ið bendir til er ætlun þeirra
að standa fyrir ræktunar-
átaki á suðvesturhorni
landsins. Ástand gróður-
fars á þessu svæði er mjög
bágborið, jarðvegseyðing
mikil og víða eyðimerkur.
Landnámssvæðið, sem
nær yfir Reykjanes, að
Ölfusá, að Þingvallavatni
og í Botnsdal í Hvalfirði,
er 3 þúsund ferkílómetrar
að stærð, eða 3% af ís-
landi, og þar búa um 180
þúsund manns, eða 70%
þjóðarinnar. Samtökin
hafa því valið sér verðugt
verkefni við að búa íbúun-
um vistlegt umhverfi og
stöðva þá gróður- og jarð-
vegseyðingu, sem að tals-
verðu leyti má rekja til
aldagamals þéttbýlis í
landnámi Ingólfs.
Samtökin eru öllum
Árvakur hf., Reykjavík.
Hallgrímur B. Geirsson.
Matthías Johannessen,
Styrmir Gunnarsson.
opin, en reiknað er með
því, að aðilar verði sveitar-
félögin í landnáminu, fyr-
irtæki, stofnanir, félaga-
samtök og einstaklingar
og gert er ráð fyrir sam-
starfi við ríkið og stofnanir
þess. Fjárframlög frá þess-
um aðilum eiga að kosta
gróðurátakið, sem á að
vera viðbót við það land-
græðslu- og skógræktar-
verkefni, sem nú er unnið
að um land allt.
Ingvi Þorsteinsson,
náttúrufræðingur, einn
helzti hvatamaðurinn að
stofnun nýju samtakanna,
segir að gróðurfar í landn-
ámi Ingólfs sé í verra
ástandi en víðast hvar á
landinu, gróður fátækleg-
ur og jarðvegseyðing víða.
Hreinar eyðimerkur sé þar
að finna og nefnir sérstak-
lega 25-30 ferkílómetra
eyðimörk á Miðnesheiði,
sem blasi við öllum ferða-
mönnum, sem fara um
Keflavíkurflugvöll. Þijú
meiriháttar sandfokssvæði
eru í landnáminu, í Hafn-
arhrauni, við Þorlákshöfn
og norðan og vestan
Skjaldbreiðar. Hraun eru
þakin rýrum gróðri eða
gróðurlaus, svo og mó-
bergshálsar og fjöll.
Veðurfarsleg gróður-
skilyrði eru góð, en þrátt
fyrir það er gróðurþekjan
talin enn á undanhaldi
nema á friðuðum svæðum,
þar sem gróður er í fram-
för. Áætlað er, að um 20
milljónir tijáplantna hafi
verið gróðursettar á síð-
ustu áratugum, en það er
hvergi nærri nóg til að
bæta upp eyðinguna.
Forvígismenn samtak-
anna munu nú leita leiða
til að nýta þau 50-70 þús-
und tonn af mómold, grasi
og húsdýraáburði, sem tal-
in eru falla til árlega á
höfuðborgarsvæðinu, til
þess að bæta frjósemi jarð-
vegs. Fjár verður aflað til
að kosta dreifinguna og
síðar til gróðursetningar á
allt að 5 milljónum trjá-
plantna árlega. Því má
með sanni segja, að stórt
sé hugsað í þessum efnum,
enda ekki vanþörf á. En
með samtakamætti íbú-
anna, fyrirtækja, sveitar-
félaga og annarra op-
inberra aðila verður
væntanlega kleift að ráð-
ast í verkefnið. Það mun
skila betra og fegurra
mannlífi og umhverfi er
fram líða stundir.
GRÓÐURÁTAKí
LANDNÁMIINGÓLFS
Hetja í Gúlaginu
í MORGUNBLAÐ-
inu miðvikudaginn 26.
febrúar sl. var frétt um
andlát rússneska
skáldsins Andre Sinjav-
skys. Hann var, ásamt
rithöfundinum Yuli
Daniel, handtekinn og
sóttur til saka 1965
fyrir „andsovézk rit“
og dæmdur í sjö ára
erfiðisvinnu í þræla-
búðum í Gúlaginu.
Hann var látinn laus.
1973 fluttist hann til
Frakklands ásamt konu
sinni, Maríu Rozanovu
og syni þeirra. Ég hitti
hann nokkru síðar, eða
í júní 1975 þarsem þau
bjuggu í einu úthverfa
Parísarborgar og átti við hann sam-
tal sem birtist í Morgunblaðinu, og
einnig, aukið og endurbætt í Félaga
orð. Hann var þekktastur fyrir
skáldsögu sína, Réttur er settur og
bar hún höfundarnafnið Abram
Terz og var fyrst gefin út á Vestur-
löndum undir því nafni, einnig hér
á íslandi. Sinjavsky var ásamt Solz-
henitsyn þekktasti rithöfundur og
andófsmaður Sovétríkjanna og var
sagt að þeir tveir hefðu jafn mikil
áhrif í kalda stríðinu og allur her-
afli Bandaríkjanna!
Sinjavsky er einhver eftirminni-
legasti maður sem ég hef hitt og
átt samtal við. Ógnleg reynsla birt-
ist ekki í biturleik og neikvæðri
afstöðu til umhverfisins, þvert á
móti þá var uppbyggilegt að hitta
þennan sterka andstæðing sovézka
kerfisins. Hann var hlýr og viðfeld-
inn og miklu lílcari andhetju en ein-
hverri persónugerðri karimennsku
sem gæti ógnað umhverfinu við
minnsta tækifæri. En hann ógnaði
umhverfi sovézka
kommúnismans og
fyrir það var honum
breytt í gúlagþræl og
síðar útlaga. En hann
lifði allt af, nema veik-
indi sín undir lokin.
Sinjavsky var svo
vel að sér að ástæða
var til að undrast
þekkingu hans, ekki-
sízt á íslenzkri sögu
og þjóðmenningu.
María gafst aldrei
upp meðan maður
hennar var í þrælabúð-
um. Bréfaskipti þeirra
eru heimskunn. Þegar
ég stóð andspænis
henni þama í íbúð
þeirra skildi ég hvers
vegna þessi kona lét
ekki bugast andspæn-
is sovétkerfinu; ákveðin, einörð,
kallaði augsýnilega ekki allt ömmu
sína. Hún var þessleg að henni
hæfði fremur hetjuhlutverk en
manni hennar. Samt féll mér hún
vel og við áttum öll góða stund
saman.
Sinjavsky sagði að andrúmið í
Sovétríkjunum hefði verið kafka-
ískt. „í verkum Kafka er sama and-
rúm og nú ríkir í Sovétríkjunum.
Ég held að Kafka hafi vitað eða
a.m.k. grunað hvað gerast mundi í
Rússlandi, Dostojevsky sá það einn-
ig fyrir.“ Og Sinjavsky var staðráð-
inn í því að taka ekki þátt í þess-
ari kampavínsveizlu kommúnis-
mans.
í fyrrnefndu samtali segir svo:
„Sinjavsky tókst ekki einungis að
lifa af í þrælabúðunum, heldur fann
hann tilgang lífi sínu og köllun
þama í eyjaklasanum, í einangrun
og niðurlægingu dauðaklefanna rís
hugsun hans og skáldskapur hæst.
Á fimmta ári fangabúðavistar hans
segir Sinjavsky: „Lífið er mikilvæg-
ara en við höldum." Og síðar: „Mað-
ur ætti að þakka fyrir hvern þann
lærdóm sem lífið lætur i té“. En
vel að merkja, bókin hefst á þessum
orðum: „Ég verð að tala umbúða-
laust því að lífið er stutt.““
Sinjavsky lagði mest upp úr frelsi
og menningu. Fágun sem á rætur
í ræktaðri menningu einkenndi ekk-
isízt þennan eftirminnilega andófs-
mann. „Ég ann menningu íslend-
inga“, sagði hann. „Ég hef lesið
íslenzkar fornsagnir á rússnesku
og undrazt hvað íslenzk málsmenn-
ing er á háu stigi. Ef allar þjóðir í
heiminum ættu jafn mikla máls-
menningarhefð, væru mörg óleyst
vandamál nú leyst. Þekking fólksins
á eigin hefð og arfi er aðdáunar-
verð. Og ég veit að ísland er ekki
í augum íslendinga aðeins staður
þar sem þeir verða að lifa, heldur
á hver steinn í þessu landi mál og
getur talað við fólkið um arf, sem
lifir og blómgast enn á okkar dög-
um. Það er mjög athyglisvert. Og
ekkisízt að sagnir og sagnaminni
lifa á vörum fólksins. Allt vekur
þetta bjartsýni."
Á þessi bjartsýni enn rétt á sér?
Höfum við enn þessi tengsl við arf-
leifð okkar, eða eru þau að rofna?
Við andlát Andre Sínjávskys er
ástæða til að íhuga hvar við stönd-
um; hvort við rísum enn undir áliti
hans eða hvort við erum í óða önn
að falla inní gutlandi yfirborðs-
kennda einsmenningu sem á ein-
ungis grunnar rætur arfans og er
jafnlaustengd við jörðina og hann.
Okkur hefur verið trúað fyrir mik-
illi og sérstæðri arfleifð. Ég veit
ekki hvort við gerum okkur grein
fyrir því. Auden sagði í ljóði sem
hann orti um ísland eftir síðari
heimsókn sína hingað að við værum
ekki andleg ruddamenni - ekki enn.
Ekki enn - eða hvat? M.
HELGI
spjall
B.
REYKJAVÍKURBRÉF
Laugardagur 12. apríl
m TLANTSHAFSBANDA-
lagið er að ganga í
ffWSk. endurnýjun lífdaga og
m Wm er að öðlast nýtt hlut-
verk og nýjan tilgang.
Á því leikur enginn
vafi, að fyrirhug:uð
stækkun bandalagsins
og viðræðurnar við Rússa af því tilefni
hafa veitt nýjum krafti inn í allt starf
bandalagsins og í höfuðstöðvum þess ríkir
nú andrúm áhugaverðra og fijórra hug-
mynda og umræðna og sú tilfinning, að
Atlantshafsbandalagið sé á ný að verða
einn af þeim lykilþáttum, sem framtíð
Evrópu byggist á. Færa má sterk rök að
því, að Atlantshafsbandalagið sé að breyt-
ast úr vamarbandalagi 16 Evrópuríkja í
öryggiskerfi flestra ríkja í álfunni.
Ef horft er til upphafs, markmiðs og
sögu Atlantshafsbandalagsins er stækkun
þess eðlileg. Raunar má segja, þegar horft
er um öxl, að það sé heilög skylda banda-
lagsins að taka allmörg ríki Mið- og Aust-
ur-Evrópu undir sinn verndarvæng. Þegar
Atlantshafsbandalagið var stofnað höfðu
Sovétríkin lagt undir sig hvert ríkið á
fætur öðru í næsta nágrenni við sig.
Bandalagið var stofnað til þess að stöðva
þessa framsókn hins kommúníska heims-
veldis. Það tókst. Næstu áratugi á eftir
gerðu a.m.k. þijú og jafnvel fjögur þeirra
ríkja, sem fallið höfðu undir járnhæl
kommúnismans tilraun til þess að bijótast
undan því oki. Hinn 17. júní árið 1953
brauzt út uppreisn meðal verkamanna í
Austur-Þýzkalandi, sem var barin niður.
Árið 1956 kom til uppreisnar í Poznan í
Póllandi og síðar á því ári hin örlagaríka
uppreisn Ungveija, þegar sovézkir skrið-
drekar voru sendir inn í Búdapest. Enn er
í fersku minni tilraun Tékkóslóvaka til
þess að bijótast undan veldi Sovétmanna
1968. í öllum tilvikum var valdi Rauða
hersins beitt gegn almennum borgurum
en nágrannaríkin innan Atlantshafsbanda-
lagsins gátu ekkert að gert.
í ljósi þessarar sögu er það heilög skylda
Atlantshafsbandalagsríkjanna, nú þegar
kalda stríðinu er lokið að gera ráðstafanir
til þess að tryggja öryggi þessara ríkja
og annarra, sem féllu undir einræði komm-
únismans og þá ekki sízt Eystrasaltsríkj-
anna, til frambúðar enda er það forsenda
fyrir því, að friður ríki í álfunni um langa
framtíð. Það er mikið til í því, sem sagt
hefur verið, að með stækkun Atlantshafs-
bandalagsins og samningum við Rússa sé
loks verið að ganga frá friðarsamningum
um alla Evrópu eftir að hernaðarátökum
lauk við lok heimsstyijaldarinnar síðari.
Malcolm Rifkind, utanríkisráðherra Breta,
sagði í ræðu fyrir nokkrum vikum, að þær
ákvarðanir, sem teknar yrðu á næstu fjór-
um til fimm árum, mundu móta Evrópu í
áratugi. í þessu felst, að nú undir lok
þessarar aldar er verið að móta framtíð
og þróun Evrópuríkja langt fram á 21.
öldina.
Ekki eru allir sammála þessu mati.
Sumir telja, að sú stækkun Atlantshafs-
bandalagsins, sem stendur fyrir dyrum
þýði að verið sé að kveðja gamla góða
NATO og við taki viðamikið og þunglama-
legt bákn, sem eigi ekkert skylt við það
merka vamarsamstarf fijálsra þjóða, sern
stöðvaði framsókn kommúnismans í Evr-
ópu. Einn af þeim, sem lagzt hefur gegn
stækkun bandalagsins er Henry Kissinger,
fyrrverandi utanríkisráðherra Bandaríkj-
anna, sem skrifaði grein í Los Angeles
Times og Washington Post í janúarmánuði
sl., þar sem hann varaði við stækkun og
í febrúar skrifaði einn af helztu diplómöt-
um Bandaríkjamanna á síðustu áratugum,
George F. Kennan, grein í New York
Times, þar sem hann lýsti þeirri skoðun,
að stækkun Atlantshafsbandalagsins væru
örlagaríkustu mistök, sem gerð hefðu ver-
ið í bandarískri utanríkispólitík frá lokum
heimsstyijaldarinnar. Rök hans voru þau
að stækkun bandalagsins mundi efla þjóð-
ernissinna og hernaðarsinna í Rússlandi
og ýta undir andúð á Vesturlöndum.
Stækkun mundi hafa neikvæð áhrif á lýð-
ræðisþróunina í Rússlandi og þvinga Rússa
til þess að taka upp utanríkisstefnu, sem
yrði Vesturlöndum andsnúin. Og loks
mundi stækkun gera það nánast ókleift
að fá Dúmuna til þess að staðfesta START
II samninginn og að fallast á frekari fækk-
un kjamorkuvopna.
Svipaðar raddir hafa heyrzt í auknum
mæli í höfuðstöðvum Atlantshafsbanda-
lagsins og sumir telja, að það verði ekki
auðvelt verk að fá bandarísku öldunga-
deildina til þess að samþykkja stækkun.
En teningunum hefur verið kastað og á
leiðtogafundi Atlantshafsbandalagsríkj-
anna í Madrid í júlí verður tekin ákvörðun
um, hvaða Evrópuríkjum verður boðin
aðild að Atlantshafsbandalaginu í fyrstu
lotu.
ÞAR SEM FYRIR
liggur, að ákvörðun
verður tekin um
stækkun banda-
lagsins er næsta
spuming sú, hvaða ríkjum verður boðin
aðild að þessu sinni a.m.k. Yfírleitt er
gert ráð fyrir, að Póllandi, Tékklandi og
Ungveijalandi verði boðin aðild og um það
er áreiðanlega almenn samstaða. Þjóðveij-
ar, sem hafa bersýnilega mikil áhrif innan
bandalagsins eins og við er að búast, leggja
fyrst og fremst áherzlu á aðild þessara
þriggja ríkja. Það byggist vafalaust á því,
sem fram kemur í Morgunblaðinu í dag,
laugardag, og er haft eftir Andris Skele,
utanríkisráðherra Lettlands, sem er í opin-
berri heimsókn í Svíþjóð um þessar mund-
ir og sagði í viðtali við Svenska Dagblad-
et, að „Þýzkaland reki þaulhugsaða stefnu
gagnvart Rússlandi".
Utanríkisráðherra Slóvaka var í heim-
sókn hér í liðinni viku en ljóst er, að eng-
inn stuðningur er innan bandalagsins við
að bjóða Slóvakíu aðild. Stjórnarhættir í
Slóvakíu em taldir afleitir og þar ríki nán-
ast einræði og skoðanakúgun. Auk þess
er því haldið fram, að Slóvakar ekki sízt
hafi grætt stórfé á því að selja stríðandi
aðilum í fyrrum lýðveldum Júgóslavíu
vopn.
Frakkar leggja mikla áherzlu á, að
Rúmenar fái aðild og ítalir reka harðan
áróður fyrir aðild Slóveníu. Það er hins
vegar alls óvíst, hvort þessi tvö ríki verða
með, en hugsanlegt að annað hvort þeirra
komi við sögu.
Eystrasaltsríkin leggja gífurlega
áherzlu á að fá inngöngu í Atlantshafs-
bandalagið nú. Líkumar á því, að svo verði
eru hins vegar takmarkaðar, ef nokkrar.
Ástæðan er auðvitað fyrst og fremst sú,
að viðbrögð Rússa við stækkun yfírleitt
hafa verið mjög hörð og samningaviðræð-
ur við þá af þeim sökum mjög erfiðar.
Eystrasaltsríkin em í næsta nágrenni við
Rússland og menn óttast, að það væri of
mikil ögmn við Rússa að samþykkja aðild
þeirra.
Fulltrúar Eystrasaltsríkjanna gera
minna úr andstöðu Rússa. Þeir benda á,
að andstaðan við aðild þeirra sé ekki með-
al almennings í Rússlandi heldur valda-
hópsins í Moskvu. Litháar létu gera skoð-
anakönnun í Rússlandi um afstöðu al-
mennings til þessa máls og niðurstaða
hennar var sú, að 70% Rússa teldu þetta
vera mál, sem Eystrasaltsríkin sjálf ættu
að taka ákvörðun um.
Við íslendingar kunnum lítt að meta
þá fyrirvara, sem Bandaríkjamenn höfðu
á viðurkenningu á sjálfstæði Eystrasalts-
ríkjanna á sínum tíma en margt bendir til
þess, að nú séu Bandaríkjamenn meðal
helztu stuðningsmanna þess, að ríkin þijú
fái aðild að bandalaginu. í undirbúningi
er einhvers konar sáttmáli milli Bandaríkj-
anna og Eystrasaltsríkjanna, sem sumir
segja, að muni að hluta til fela í sér eins
konar Marshall-aðstoð við þessi ríki.
Það er hins vegar ljóst, að Eystrasalts-
ríkin örvænta ekki, þótt svo fari að þeim
verði ekki boðin aðild að Atlantshafs-
bandalaginu að þessu sinni, að því til-
skyldu, að þess sé vandlega gætt í væntan-
legum samþykktum Madrid fundarins í
sumar, að engum leiðum verði lokað í sam-
Hverjir fá
aðild?
bandi við aðild þeirra síðar meir. Þau leggja
eftir sem áður ríka áherzlu á að efla og
styrkja tengsl sín við bandalagið með nánu
samstarfi við það.
Viðræðurn-
ar við Rússa
A ÞRIÐJUDAG-
inn hefjast í
Moskvu viðræður
milli Prímakovs, ut-
anríkisráðherra
Rússlands, og Solana, framkvæmdastjóra
Atlantshafsbandalagsins, um væntanlegt
samkomulag á milli Rússa og bandalags-
ins, sem yrði eins konar undanfari stækk-
unar bandalagsins. Þessar viðræður eru í
beinu framhaldi af Helsinki fundi þeirra
Jeltsíns og Clintons, þar sem samkomulag
tókst í grundvallaratriðum um samkomu-
lag, ef svo má að orði komast og þær lín-
ur lagðar að samningar á milli Rússa og
Atlantshafsbandalagsins yrðu undirritaðir
fyrir lok maímánaðar.
Samningagerðinni er ekki lokið og auð-
vitað er hugsanlegt, að þessar viðræður
fari út um þúfur. Þó eru líkumar á sam-
komulagi meiri en minni. Prímakov er
gamall leyniþjónustuforingi og fulltrúi
gamla skólans í Rússlandi og mikill áhrifa-
maður í sovétkerfinu. í höfuðstöðvum Atl-
antshafsbandalagsins ber mönnum hins
vegar saman um, að eftir að hann varð
utanríkisráðherra Rússlands sé auðveldara
að semja við Rússa en áður vegna þess
að þeir viti að hveiju þeir gangi, sem ekki
hafi verið raunin a.m.k. seinni árin í utan-
ríkisráðherratíð Kozyrevs.
Ef samkomulag tekst við Rússa má
búast við, að sett verði upp í Brussel sér-
stakt NATO-Rússlandsráð, sem haldi
reglulega fundi í mánuði hveijum, þar sem
saman komi fastafulltrúar Atlantshafs-
bandalagsríkjanna og sérstakur fastafull-
trúi Rússa. Sérstök skrifstofa verði sett
upp með föstu starfsliði til þess að þjóna
þessu nýja ráði og umtalsverður fjöldi rúss-
neskra embættismanna og hernaðarfull-
trúa hafi fast aðsetur í Brussel og eigi
náin samskipti við starfsmenn Atlantshafs-
bandalagsins.
Hugmyndin virðist vera sú, að á vett-
vangi slíks samstarfs verði Rússum veittar
upplýsingar um allt það helzta, sem sé að
gerast og geijast á vettvangi Atlantshafs-
bandalagsins og með þeim hætti verði
byggt upp gagnkvæmt traust á milli þeirra
og aðildarríkja Atlantshafsbandalagsins.
Sú spuming vaknar af þessu tilefni, hvort
Rússum verði veittar nákvæmar upplýs-
ingar um viðbúnað og tækjabúnað í varn-
arstöðvum Atlantshafsbandalagsins eins
og t.d. hér á Keflavíkurflugvelli. Því svara
háttsettir hemaðarfulltrúar bandalagsins
hins vegar neitandi og segja, að alla vega
yrðu slíkar upplýsingar ekki veittar nema
með samþykki íslenzkra stjórnvalda.
Ef samkomulag af þessu tagi verður
undirritað í lok maímánaðar við Rússa og
stækkun bandalagsins verður ákveðin í
júlí er ljóst, að umsvifin á vettvangi Atl-
antshafsbandalagsins og í tengslum við
það munu aukast gífurlega á næstu ámm.
Mikill fjöldi nýrra starfsmanna kemur þá
til starfa í Brassel og að mörgu er að
hyggja, þegar hafizt verður handa um að
aðlaga herafla hinna nýju NATO ríkja að
því varnarkerfí, sem fyrir er.
Þótt hlutur okkar íslendinga í þessu
samstarfi sé ekki stór er þó ljóst, að við
verðum að vera undir það búnir að leggja
til aukinn mannafla, þó ekki sé nema til
þess að geta sinnt lágmarksþátttöku í stór-
auknu samstarfi á vettvangi bandalagsins
og í tengslum við það.
Til viðbótar má svo bæta við, að vel er
hugsanlegt, að aðild Svíþjóðar og Austur-
ríkis að bandalaginu eigi eftir að koma til
alvarlegrar umræðu á næstu árum en sú
aðild er að sjálfsögðu ekki jafn viðkvæm
og þeirra ríkja, sem hér hafa verið gerð
að umtalsefni.
Inn í umræður um framtíðarhlutverk
Atlantshafsbandalagsins koma svo að
sjálfsögðu vangaveltur um aukið samstarf
ESB ríkjanna í varnarmálum t.d. á vett-
vangi Vestur-Evrópubandalagsins en ljóst
FRÁ HAFNARFIRÐI
Morgunblaðið/Golli
art *
er, að langflestar þjóðir innan og utan
Atlantshafsbandalagsins leggja gífurlega
áherzlu á áframhaldandi þátttöku Banda-
ríkjamanna í vamarsamstarfi Evrópuríkja
og vera bandarísks herafla í Evrópu, þótt
mjög hafi fækkað í honum á þessum ára-
tug eins og eðlilegt er.
Afstaða ís-
lands
AFSTAÐA ÍS-
lands til stækkunar
Atlantshafsbanda-
lagsins er alveg
skýr. í stefnuræðu
þeirri, sem Davíð Oddsson, forsætisráð-
herra, flutti á Alþingi hinn 2. október sl.
vék hann að þessum málum og sagði m.a.:
„íslenzk stjómvöld styðja eindregið fyrir-
ætlanir um stækkun bandalagsins og líta
svo á, að hér sé um að ræða einstakt sögu-
legt tækifæri til að festa í sessi lýðræði
og stöðugleika í Mið- og Austur-Evrópu.
Því tækifæri megi ekki glata. Hitt er hins
vegar öllum augljóst, að stærri ríkin í
bandalaginu munu taka á sig þyngstar
byrðar og mestar skuldbindingar vegna
stækkunar þess og hljóta þar með auðvit-
að að ráða mestu um hvernig og hversu
hratt bandalagið stækkar. Engu að síður
er fyllsta ástæða til þess að Island skipi
sér í hóp þeirra bandalagsríkja, sem vilja
fara hratt fram.
Rússland hefur enn sem komið er lagst
gegn þessari stækkun. Ekki sízt hafa tals-
menn Rússlands verið afdráttarlausir þeg-
ar kemur að hlut Eystrasaltsríkjanna.
Rússar geta þó aldrei haft neitunarvald í
málinu. Atlantshafsbandalagið er varnar-
bandalag í eðli sínu og það getur ekki leitt
til öryggisleysis fyrir stórveldi á borð við
Rússland, þótt hin þijú smáu baltnesku
ríki verði aðilar að því. Það má ekki skipta
Evrópu upp á ný með þeim hætti, sem
áður hefur verið gert. Slíkt tilheyrir liðinni
tíð og er angi af úreltum þankagangi.
Evrópa hefur öryggishagsmuna að
gæta, en hitt skiptir meira máli, að í húfi
er réttur fijálsra ríkja til að ákveða sjálf
í hvaða alþjóðasamtök þau vilja ganga.
Atlantshafsbandalagið er reiðubúið til sér-
staks samráðs og samninga við Rússa til
þess m.a. að fylgja eftir þeim sjónarmið-
um, að Rússlandi geti ekki stafað ógn af
því að Mið- og Austur-Evrópuríki bætist
í hóp þeirra lýðræðisríkja, er mynda Atl-
antshafsbandalagið.
Ákvörðun bandalagsins um stækkun
liggur fyrir. Gert er ráð fýrir því, að á
leiðtogafundi þess á næsta ári verði fyrstu
ríkjunum boðið til aðildarviðræðna. Afar
þýðingarmikið er að gæta þess sérstak-
lega, að þau ríki, sem ekki verða valin í
fyrstu atrennu, lendi ekki á nýju gráu
svæði í öryggismálum. Nú er útlit fyrir,
að- Eystrasaltsríkin, sem við íslendingar
höfum tengzt sérstökum vináttuböndum,
verði ekki tekin inn í Atlantshafsbandalag-
ið í fyrstu lotu. Því þarf að ganga þannig
frá málum, að ótvírætt sé, að þau verði
tekin inn síðar og búa þannig um hnútana
í millitíðinni, að þessi ríki verði tengd með
sýnilegum nánum og traustum böndum
við Atlantshafsbandalagið og önnur sam-
tök í álfunni."
Eins og af þessum ummælum forsætis-
ráðherra sl. haust má sjá fer ekkert á
milli mála, hver afstaða íslands er til
þeirra miklu mála, sem nú eru á döfinni
í okkar heimshluta. Halldór Ásgrímsson,
utanríkisráðherra, hefur í nýlegri ræðu
ítrekað þessa afstöðu og lýst þeirri skoð-
un, að stækkun bandalagsins væri mikil-
væg til þess að þurrka út skiptingu Evr-
ópu. Hann hefur jafnframt sagt, að það
væri óviðunandi, ef litið væri svo á, að
einstök Evrópuríki væru útilokuð frá að-
ild og í því sambandi lagði utanríkisráð-
herra sérstaka áherzlu á stöðu Eystra-
saltsríkjanna.
Við Islendingar höfum verið aðilar að
Atlantshafsbandalaginu frá upphafí. Á
tímum kalda stríðsins lögðum við mikið
af mörkum með því að samþykkja að
hafa erlenda herstöð í landi okkar, sem
leiddi til djúpstæðs klofnings meðal þjóð-
arinnar, sem stóð í áratugi. Það er mikil-
vægt, að við fylgjumst vel með þeirri
þróun, sem nú er að verða í Evrópu og
að við tökum fullan þátt í starfí hins
nýja og stækkaða Atlantshafsbandalags
í framtíðinni ekki síður en á þeim 50 árum,
sem senn eru liðin frá stofnun þess.
„Ef samkomulag
tekst við Rússa
má búast við, að
sett verði upp í
Brussel sérstakt
NATO-Rússlands-
ráð, sem haldi
reglulega fundi í
mánuði hverjum,
þar sem saman
komi fastafulltrú-
ar Atlantshafs-
bandalagsríkj-
anna og sérstakur
fastafulltrúi
Rússa. Sérstök
skrifstofa verði
sett upp með
föstu starfsliði til
þess að þjóna
þessu nýja ráði og
umtalsverður
fjöldi rússneskra
embættismanna
og hernaðarfull-
trúa hafi fast að-
setur í Brussel og
eigi náin sam-
skipti við starfs-
menn Atlants-
hafsbandalags-
ins.“