Morgunblaðið - 25.11.1998, Page 40

10 MIÐVIKUDAGUR 25. NÓVEMBER 1998
MORGUNBLAÐIÐ
AÐSENDAR GREINAR
Nýir möguleikar á
nýtingu heita vatnsins
Á TILTÖLULEGA skömmum
tíma hafa Islendingar öðlast mikla
þekkingu og reynslu í nýtingu jarð-
varma. Er nú svo komið að aðrar
þjóðir eru farnar að leita hingað til
að afla sér þekkingar á þessu sviði.
Islenzk verkfræðifyrirtæki hafa
unnið ráðgjafastörf erlendis, ís-
lenzkir vísindamenn starfa við er-
^jend fyrii-tæki og stofnanir og hér á
landi er starfandi Jarðhitaskóli Há-
skóla Sameinuðu þjóðanna. Óhætt
er að fullyrða, að Islendingar eru í
fararbroddi í heiminum hvað varðar
nýtingu jarðvarma. Á einu sviði hef-
ur okkur þó ekki tekizt að nýta
heita vatnið sem skyldi - það er til
heilsueflingar og lækninga.
1000 ára reynsla
Allt fram á okkai- tíma hafa helstu
uppsprettur lækninga og fyrirbyggj-
andi aðgerða verið vatn, sól og jurtir.
Einkum hafa heitar lindir notið mik-
illa vinsælda. í um 1000 ár hafa verið
starfandi heilsulindir í Evrópu. Hinir
fornu Rómverjar byggðu virki og
-^»æi við heitar lindir, í því sambandi
mætti nefna Baden Baden í þýzka-
landi og Bath í Englandi. Eftir því
sem læknavísindin hafa þróast í ald-
anna rás hefur verið vísindalega
sannað að heita vatnið hefur jákvæð
áhrif á ýmsa sjúkdóma, getur haldið
þeim niðri og jafnvel læknað. Eftir
1960 minnkaði tiltrú lækna nokkuð á
að beita heitu vatni til lækninga og
til meðferðar á ýmsum sjúkdómum.
Talið var að lyf og aðgerðir væru
fljótvirkari og ódýrari. Á síðari árum
^iafa þó vísindamenn aftur beint aug-
um sínum að notkun heitra linda í
lækningaskyni.
, Á undanförnum árum hafa farið
fram afar áhugaverðar vísindarann-
sóknir víða um heim, þó einkum í
Evrópu og í Japan, á notkun heits
vatns, leirs, vatnsnuddi, þjálfunar í
heitu vatni til lækninga og áhrifa
heitavatns á líkamann. Pað þykir nú
fullsannað, að heita vatnið hefur
veruleg áhrif á ýmsa sjúkdóma svo
sem liðagigt, ýmsa öndunar- og of-
næmissjúkdóma, nokkrar tegundir
húðsjúkdóma, t.d. psoriasis. Þá er
það staðreynd, að fólk sem er að ná
sér eftir skurðaðgerðir eða erfiðar
læknismeðferðir nær fyrr heilsu ef
það stundar heilsuböð af einhverju
tagi. Þá er það staðreynd að heilsu-
böð eru sérlega holl fyrir aldrað
fólk. Þá benda nýlegar rannsóknir
til að heilsuböð hafa jákvæð áhrif á
streitu og ýmsa aðra sjúkdóma,
andlega og líkamlega.
Eins og áður sagði höfum við ís-
lendingar ekki gefið heita vatninu
nægjanlegan gaum með tilliti tii
lækninga. Þó eru nokkrar undan-
tekningar og koma þá upp í hugann
nöfn eldþuganna Gísla Sigurbjörns-
sonar í Ási, sem snemma sá fyrir þá
miklu möguleika, sem hveravatnið
og íslenzk náttúra hafði og Jónasar
Kristjánssonar læknis, sem beitti
sér fyrir stofnun og byggingu
Heilsuhælis Náttúrulækningafélags
íslands í Hveragerði. Segja má þó,
að það hafí ekki verið fyrr en með
tilkomu Bláa lónsins í Svartsengi að
farið vai- að vinna að því af alvöru að
fá hingað erlenda ferðamenn til að
leita sér lækninga.
Heilsulindaborgin Reykjavík
Hinn 17. september síðastliðinn
undirrituðu í Reykjavík Ingibjörg
Sóh-ún Gísladóttir borgarstjóri og
dr. Christoph Kirschner forseti
Heilsulindasamtaka Evrópu sam-
starfssamning Reykjavíkurborgar
og heilsulindasamtaka Evrópu.
Heilsulindasamtök Evrópu munu
aðstoða borgaryfirvöld að þróa
sundstaði borgarinnar enn frekar
sem heilsulindir, og hjálpa til við að
markaðssetja Reykjavík sem
heilsulindaborg. Frá því um síðast-
liðin áramót hefur verið unnið að
því á vegum Hitaveitu Reykjavíkur
og Iþrótta- og tómstundaráðs að
safna upplýsingum um stöðu
Reykjavíkur og möguleika hennar
sem heilsulindaborgar. Meðal ann-
ars var leitað til hinnar virtu vís-
indastofnunar Institut Fresenius í
Þýzkalandi eftir ráðgjöf og til að
láta rannsaka heita vatnið. Heilsu-
lindasamtök Evrópu og starfsmenn
Institut Fresenius hafa svo unnið úr
þeim gögnum, sem safnað hefur
verið. Þær bráðabirgðaniðurstöður,
sem nú liggja fyi-ir benda ótvírætt
til þess, að möguleikar Reykjavík-
urborgar sem heilsulindaborgar,
eða SPA-borgar, eru mjög miklir.
Hinir erlendu sérfræðingar hafa
einkum bent á, að hér sé sáralítil
mengun miðað við aðrar borgir í
Evrópu, hér sé nálægð við fagra
náttúru og í Reykjavík er þjónusta
við ferðamenn sérlega góð. I
Reykjavík eru auk þess fullkomin
sjúkrahús og vel menntað starfs-
fólk. Afbrotatíðni er hér lág og í
Með því að þróa betur
sundstaði og heita-
vatnsnýtingu í borg-
inni til heilsuræktar,
segir Alfreð Þorsteins-
son, opnum við nýja
möguleika og fjölg-
um störfum.
borginni er afar fjölbreytt menning-
arlíf. Sundlaugar borgarinnar eru
glæsileg mannvirki þar sem öll að-
staða er góð og mikið hreinlæti, lík-
legast mun betra en í heilulindum
víða í Evrópu. Vissulega er ýmislegt
sem þarf að breyta og bæta. En
kjarni málsins er þó sá, að á sviði
heilsutengdrar ferðaþjónustu eru
möguleikar Reykjavíkurborgar,
fyrirtækja í ferðageiranum og á
srfði heilsuræktar mjög miklir.
I lok þessa árs mun lokaskýrsla
Institut Fresenius liggja fyrir og út
írá niðurstöðum hennar verður eink-
um unnið að frekari þróun sundstaða
borgarinnar sem heilsulinda. Þá
mun á næsta ári verða unnið mark-
visst að því að kynna Reykjavíkur-
borg sem heilsulindaborg. Verður
það gert í góðri samvinnu við Heilsu-
samtök Evrópu, eins og
áður sagði, Flugleiðir,
Ferðamálaráð Islands
og íyrirtæki í ferðaþjón-
ustu. Höfuðáherzlan
verður lögð á að laða
hingað ferðamenn utan
hins hefðbundna ferða-
mannatíma, þ.e.a.s. frá
1. september til 1. júní.
Markhópar verða fyrst
og fremst fólk sem þjá-
ist af ýmsum sjúkdóm-
um og vill bæta heilsu
sína, en einnig eru eldri
borgarar álitlegur
markhópur og þá ekki
síður þeir sem eru að ná
aftur heilsu eftir læknis-
meðferð. Einnig mætti nefna aðra
hópa svo sem ráðstefnugesti, fólk
sem þjáist af streitu og ekki síður þá
fjölmörgu, sem vilja með hæfílegri
líkamsþjálfun og hreyfingu bæta
heilsufar sitt. Ekki er gert ráð fyrir
því að taka á móti mjög veiku fólki,
sem þarfnast læknismeðferðar og
þarf að vera á sjúkrahúsi, heldur
fólki sem er við sæmilega heilsu en
viU bæta heilsu sína enn frekar, sem
vill njóta þess sem Reykjavíkurborg
hefur upp á að bjóða á sviði afþrey-
ingar, menningar og lista.
Eftir miklu að slægjast
Á undanförnum áram hafa verið
miklar fjárfestingar í Reykjavík í
margs konar fyrirtækjum er tengj-
ast ferðaþjónustu. Það sem helst
hefur staðið í vegi fyrir frekari þró-
un þessara fyrirtækja er hvað ferða-
mannatíminn er stuttur hér á landi.
Þó hefur að undanfórnu verið unnið
mikið að því að lengja ferðamanna-
tímann, meðal annars má þakka það
markvissu markaðsstarfi Flugleiða.
Og er nú svo komið, að nú koma
álíka margir ferðamenn til Reykja-
víkur utan hins hefðbundna ferða-
mannatíma og koma yfir hásumarið,
hinn hefðbundna ferðamannatíma.
En betur má ef duga skal, enn get-
um við tekið á móti mun fleiri ferða-
mönnum níu mánuði ársins. Sm-
kvæmt upplýsingum frá World Ti-a-
vel and Tourism Council mun eyðsla
ferðamanna á næstu 10 árum aukast
um 40% og verða 11,2% af heildar-
neyzlu fólks. Talið er að heilsutengd
ferðaþjónusta muni aukast hvað
mest. Ferðalög eldra fólks aukast
verulega á næstu árum enda fjölgar
eldra fólki stöðugt hér í vesturheimi.
Eldri borgarar hafa
mikinn áhuga á heilsu-
tengdri ferðaþjónustu
og eru í staðinn stærsti
hópur fólks, sem sækir
heilsulindir Evrópu.
Stöðugt þarf að
skapa ný atvinnutæki-
færi fyrir vel menntað
fólk. Nýting heita
vatnsins á sviði lækn-
inga og heilsueflingar
er því afar athyglisverð
íyi-ir borgaryfirvöld.
Mannvirkin eru til, við
höfum yfir að ráða
nægjanlegu magni af
heitu vatni og áhuga-
verðir markaðh' eru til
staðar í nágrannalöndum okkar.
Heilsutengd ferðaþjónusta hefur því
mikla möguleika hér í Reykjavík.
Það er athyglisvert, að Bláa lónið er
í dag meðal fimm eftirsóttustu
ferðamannastaða á Islandi. Með því
að þróa enn frekar sundstaði borg-
arinnar sem heilsulinda skapast
mörg ný atvinnutækifæri. Á það
hefur verið bent, að margfeldisáhrif
ferðaþjónustunnar eru gífurleg, sex-
tíu starfsstéttir koma að því að
þjóna hverjum ferðamanni.
Að undanförnu hefur verið mikil
umræða hér á Islandi um virkjanir,
einkum á hálendinu og byggingu
stóriðju. Eru mjög skiptar skoðanir
um þessi mál eins og vonlegt er.
Einkum fer það fyrir brjóstið á
mörgum ef sökkva á undir vatn
náttúruperlum á hálendinu.
Hitaveita Reykjavíkur hefur sem
kunnugt er byggt orkuver á Nesja-
völlum, sem skila mun Reykvíking-
um töluverðum arði. Frekari út-
bygging þessa orkuvers er nú á dag-
skrá og hafa rannsóknir sýnt að hún
er afar hagkvæm. Ljóst er að sam-
fara þessari orkunýtingu skapast
ýmsir aðrir möguleikar, t.d. á sviði
heilsutengdrar ferðaþjónustu, eink-
um hér í Reykjavík og jafnvel víðar,
t.d. á Nesjavallasvæðinu. Það er
ljóst að með því að Reykjavík er
orðin heilsulindaborg opnast ýmsir
möguleikar á að nýta heita vatnið
enn frekar til hagsbóta fyrir borgar-
búa. Þá er það ekki síður umhugs-
unarvert að nýta má orkuna á ýms-
an annan hátt en að byggja stórvirk-
ar málmbræðslur og aðra stóriðju.
Höfundur er borgarfulltrúi og for-
maður stjórnar veitustofnana.
Alfreð
Þorsteinsson
Attu þig sjálfur?
KÁRI Stefánsson hefur fengið
hugmynd um smíði íslenzks gagna-
grunns á heilbrigðissviði og tekist að
selja erlendum auðjöfrum hana. Nú
vilja allir Lilju kveðið hafa og stofna
samkeppnisfyrirtæki. Menn heimta
útboð, samþykkisyfirlýsingar,
dulkóðanir og hvað eina. Állt sem
getur komið í veg fyrir að Kára
megi sjálfum eittvað nýtast hug-
mynd sín.
Menn gefa í skyn, að frumhvati
Kára sé gróðafíkn umfram læknis-
köllun. I því skyni ætli hann að selja
erlendum pillufyrirtækjum _ upp-
skriftir að erfðavísum allra Islend-
Ánga með einokun allra sjúkra-
skýi'slna landsmanna. Jafnvel virtur
læknir lét að því liggja að skoðanir
manna ættu að skrásetjast með í
grunninum. Læknar hljóðrita Kára
jafnvel í „Lindu-Tripp“ stíl til þess
að reyna að bjarga þjóðinni frá mið-
lægum gagnagrunni.
Grunnurinn mun kosta 10-20 millj-
arða og verða 5 ár í smíðum og síðan
verða í umsjón Kára í 7 ár, áður en
hann fellur til ríkisins.
Hliðstæða?
Vandséð var hvort nokkumtíma
■**yrði pláss á fjárlögum landsbyggðar-
þingmannanna til þess að ráðast í
gerð Hvalfjarðarganga. Göngin hafa
nú verið gerð af einkaaðila, sem fær í
staðinn að nýta mannvirkið þai' til
kostnaðurinn er greiddur. Líklega
vildu fáir núna að göngin væru ógerð.
Spölur hefur 20 ár til þess að
borga Hvalfjarðargöng. Kára eru
*U»oðin 7 ár fyrir að gera miðlægan
gagnagrunn á heilbrigðissviði á 5 ár-
um. Þessi 7 ár virðast vera svo
skelfileg í augum andmælenda, að
betra sé að gera ekkert heldur en að
Kári kunni að græða á smíðinni. Þá
virðist ekki skipta neinu þó að þjóðin
hafi þegar fengið hundruð hátækni-
starfa til Islands fyrir nýhafna starf-
semi Kára.
Hver er leyndin?
Merkilegt er, hversu þjóðin stend-
ur nú á öndinni yfir því, að ekkert
kvisist um sjúkrasögur einstaklinga.
Það er orðið að aðalatriði hjá ætt-
fræðiþjóðinni.
Ein sérstaða Islendinga eru ítar-
legar ættarsögur þeirra. Friðrik
Skúlason hefur lyft Grettistaki í ætt-
arskráningu Islendinga og daglega
Miðlægur gagnagrunn-
ur, segir Halldór Jóns-
son, getur geíið mann-
kyninu von um betra líf
og lækningu sjúkdóma.
liggja hundruð íslendinga yfir forrit-
um hans. I fornsögum og hjá Páli
Eggert er iðullega getið heilsufars
manna. Það sýnist því nærtækt að
tengja þessa ættarsögu við sjúk-
dómasöguna
Önnur sérstaða íslendinga er
kunningsskapurinn. Hér þekkja allir
alla og geta kynnst öllum. Allir geta
komist eftir því hvort þessi eða hinn
hafi farið á Vog, Klepp, fengið
kransæðastíflu, krabbamein o.s.frv.
Það þarf bara að spyrja
næsta mann.
Án ítarlegra ættar-
tengsla er miðlægur
gagnagrunnur á heil-
brigðissviði einskis
virði. Gagnsemi hans
er hinsvegar augljós til
að fyrirbyggja arf-
genga sjúkdóma. Skilj-
anlega er fólk við-
kvæmt fyrir alkóhól-
isma og öðrum geð-
brigðum sjálfs sín og
ættar sinnar. Kynsjúk-
dóma og aðra
leynikvilla vill fólk ekki
endOega ræða við
marga aðra. Skiljanlega
vill það ekki að þessum
upplýsingum sé dreift út um víðan
völl.
Fáir munu hinsvegar fyrirverða
sig fyrir að hafa fengið kvef, inflú-
enzu, hettusótt, mislinga, rauða
hunda og svo framvegis. En um
lungnaþembu vegna reykinga gegnh'
öðru máli. Enginn má vita um lesti
manns eða afleiðingar þeirra.
Er þá ekki meiri þörf á að dulkóða
sjúkdóma fremur en fólkið . Er sömu
dulkóðunar þörf við alla sjúkdóma
við gerð miðlægs gagnagrunns á
heilbrigðissviði?
Ávallt er hætta á því, að óráðvant
fólk brjótist inn og steli. Upplýsing-
um sem öðru. Víðsvegar liggja núna
upplýsingar um fólk, sem hægt er að
stela, þó enginn hafi haft áhyggjur af
því til þessa. Hjá Krabbameinsfélag-
inu, hjá kynsjúkdómadeildum spítala,
á læknaskrifstofum og í bílskúrum
erfingja framliðinna lækna, Vogi og
Bláa Bandinu, liggja nöfn þúsunda
ættfæranlegra sjúklinga.
Kári telui' að hinn tölvugerði, mið-
lægi gagnagrunnur verði betur var-
inn iyrir árásum óráð-
vands fólks en núver-
andi geymslustaðir upp-
lýsinganna eru. Hann
spyr líka hvort hættan
af skúrkum eigi alfarið
að stjóma íramþróun
mannkynsins og tak-
marka athafnir ráð-
vands fólks?
Áttu þig sjálfur?
Við íslendingar höfum
haldið Sakaskrá ríkisins
lengi. Þar lendum við
hvort sem við viljum eða
ekki íyrir minnstu yfir-
sjónir. Má ekki eins
velta þeirri grundvallar-
spumingu fyrii' sér, hvort einstakling-
urinn sé einn eigandi að þeim upplýs-
ingum, sem lúta að hans sjúkrasögu?
Verði einstaklingurinn veikur, þá
sér ríkisvaldið um lækninguna að
langmestu leyti. Brjóti hann lögin
sér ríkisvaldið um refsinguna. Er
einstaklingurinn þá ekki eign og
ábyrgð ríkisins í vissum skilningi?
Einstaklingurinn verður að gefa líf
sitt án upplýsts samþykkis fyrir rík-
ið á stríðstíma. Já, líka samkvæmt
íslenzkri stjórnarskrá!
Ríkið eitt getur látið frelsisskerða
einstaklinginn og refsar hveijum
þeim grimmilega, sem gengur á
þann rétt. Það úthlutar honum
kennitölu og heimtir af honum skatt
til þess að standa straum af útgjöld-
um sínum. Það borgar fyi-ir skóla-
nám hans að mestu leyti.Það sér um
lækningu allra sjúkdóma hans, sér
fyrir honum í ellinni og borgar
kirkjugarðinn. Það ákveður hvort
hann sé krufinn og hvort lífsýni séu
tekin úr líki hans. Tekur blóðprufu
án upplýsts samþykkis ef hann er
grunaður um ölvun undir stýri.
Áttu þig sjálfur?
Máttu læknavísindin fara til Alaska,
grafa upp lík og taka lífssýni til þess
að finna sýkilinn frá spönsku veikinni
1918? Hversu tæpt stóð mannkynið
þegar samstofna sýkill kom upp í
Hong Kong á síðasta ári? Hann hefði
getað drepið 1-200 milljónir manna á
örfáum vikum ef hann hefði sloppið
út. Það var vegna líkamsleifa hennar
Digru-Lúcýar uppi í Alaska, að við
getum þekkt bróður hans þegar hann
ber næst að dyrum . Álaska-Lúcý
lagði sig þannig fram með dauða sín-
um til þess að þér megið lifa. Einstak-
lingur í þágu heildarinnar.
Ef það er í þágu heilsu afkomenda
okkar að rannsaka tengsl gena og
sjúkdóma þá telja margir að það eigi
að gera. Þessu fólki finnst vandséð
þörfin á að dulkóða allar upplýsingar
fremur en í Skattskránni og Saka-
skránni. Þær þurfa ekki að liggja á
glámbekk eins og núna. Ef til vill
væri millileið að dulkóða aðeins upp-
lýsingar um sérstaka pukurkvilla
umfram aðra, til þess að menn sætt-
ist við hugmyndina um miðlægan
gagnagi'unn á heilbrigðissviði?
Miðlægur gagnagrunnur getur
gefið mannkjminu von um betra líf
og lækningu sjúkdóma. Tímabund-
inn hagnaður einhvers gamals grá-
skeggs skiptir litlu í því sambandi.
Er einkatölvan ekki jafnmikils virði
fyrir mannkynið þó að Bill Gates
deyi ríkur?
Eg sjálfur á mitt eigið lík, sagði
Þórður Malakoff. En er það í raun-
inni svo? Ber okkur ekki skylda til að
leggja okkur sjálf fram til þess að
aðrir megi lifa betur? Hvað gerði
Frelsarinn?
Eða eigum við okkur bara sjálf?
Höfundur er verkfræðingur.
Halldór
Jónsson