Morgunblaðið - 16.04.2000, Blaðsíða 9

Morgunblaðið - 16.04.2000, Blaðsíða 9
MORGUNBLAÐIÐ SUNNUDAGUR 16. APRÍL 2000 B 9 Morgunblaðið/Kristinn Þóra Kolbrún telur sig hafa þroskast af því að vera með geðhvörf. Samhæfum reynslu, styrkogvonir VIÐ höf'um sagt frá því hvað við liöf'um gengið í gegnum og gert til að v i iin.i úr vandanum. Eftír fiindinn höfum við gefið hvert öðru góð ráð. Við skynjum að við erum ekki iengur ein. Annað ofur venjulegt fólk á við svipaðan vanda að stríða. Sjálfshjálparhdpurinn gefur okkur tækifæri til að samhæfa, reynslu styrk og vonir," segir Þóra Kolbrún Sigurðarddttir. Þóra Kolbrún hefur átt við geðhvörf að stríða í um 25 ár skeið. „ Veikindin byrjuðu fyrst að láta á sér kræla þegar ég var 19 ára. Eg hafði verið við nám í Frakklandi og á ítalíu og var komin til Danmerkur. Að hippasið var mér boðið til tedrykkju og hass var að sjálf- sögðu á boðstólum. Þarna lét ég verða af því að reyna hið „guðlega efni". Að sjálfsögðu í gdðri trú um að fá að njóta guðdómlegra áhrifa. Þvert á móti hrapaði ég niður í ótní- lega geðlægð. Ég var allt í einu orðin versta manneskja á allri jörðinni." Þdra Kolbrún fdr ekki í meðferð heldur hélt til íslands skömmu sfðar. Ekki var þess hins vegar langt að bíða að veikindin blossuðu upp á ný. „ Annað kastið kom í kjölfarið á því að ég kenndi mér um dauða eins og hál f's árs gamals bróður nn'i is. Ég var að gæta hans þegar hann fékk skyndi- lega hjartastopp og dó fjórum dög- um sfðar. Eftir lát brdður míhs var ég lögð inn á Klepp og var þar við- loðandi í um ár. Tveimur árum síðar giftist ég og eignaðist þrjú börn með eiginmanni mmum. Áellefu hjónabandsárum gekk ég í gegnum þrjár geðsveiflur og viðeigandi meðferð. Geð- sveifiurnar voru aldrei sérstaklega alvarlegar og lyfjameðferðin hjálpaði mér út í lffið aftur." Þóra Kolbrún horfðist enn í augu við sjúk- dóminn 37 ára göimi). Ofan í' ofnotkun áfengis fékk hún þunglyndiskast og ákvað að fara í áfengismeðferð á Vogi. „Afengismeðferðin gerði mér ekki aðeins gott ítengslum við áfengisvandann. Ég fdr að skilja betur hvaða jákvæðu áhrif heilsusamlegt líferni, gott mat- aræði, reglulegur svefn og hreyfing, hefðu á sjúkddmsganginn. Eftir meðferðina hleypti ég trúnni inn í líf mitt. Nú sæki ég styrk í gegnum bænahdp einu sinni í viku," segir Þóra Kol- brún og tekur fram að eftir meðferðina hafi I u'ii i tekið ákvörðun um að stuðla að andlegu jafnvægi súiu með því að taka reglulega inn geðlyfið litíum. „Einu sinni reyndi ég að hætta. Mér leið ekkert illa þangað tíl ég ákvað að reyna að hætta að reykja, og hættí að geta sof- ið á nóf tuiiiii. Ég ákvað að byrja að taka aftur inn 1 itíiim og gat aftur farið að sofa. Lyfið hef- ur haldið mér í góðu jafnvægi síðustu árin." Þóra Kolbrún hugsar sig um þegar hún er spurð að því hvaða áhrif sjúkdómurinn hafi haft á 1 íl' hennar f gegnum tíðina. „Ég veit ekki hvað skal segja," segir hún. „ Jú, sjúkdómurinn hefur aldrei haft sérstaklega alvarlegar afleið- ingar. Fyrst og fremst held ég að ástæðan fel- ist í því að ég hef alla tíð átt frekar auðvelt með að umgangast og mynda tengsl við aðra. Tengsl mm og barnanna hafa alla tíð verið mjög góð. Við höfum getað talað saman um sjúkdóminn og eiguin auðvelt með að gera gríh að því eftír á hvernig ég hef verið í upp- sveiflu. Þau hafa fullt leyfi mitt tíl að hafa sam- band við lækninn minn ef þau telja astæðu tíl vegna mín eða af því að þeim líður illa sjálfum. Yngsta ddttír mín, 18 ára, telur sig hafa þrosk- ast umfram jafnaldra síha af því að ganga með mér í gegnum sjúkdóminn. Hvorki hún nó hin börnin telja að þau hafi verið vanrækt vegna sjúkddmsins. Ég fæ oft að vita að ég sé gdð mamma," segir Þdra Kolbrún og brosir. Á hinn bdginn verður Þdra Kolbrún að við- urkenna að hafa orðið fyrir fjárhagslegu tídni vegna sjúkddmsins. „Ég hef aðeins einu sinni eftír að ég kom út af geðdeildinni í fyrsta sinn misst vinnu vegna veikindanna. Núna starfa ég sjálfstætt og hefur gengið ágætlega. Aftur á mdtí verð ég að viðurkenna að í uppsveiflu Alveg nógu frjóá lyfjunum hafa runnið á mig hrein eyðsluæði. Einu sinni á meðan börnin voru lítíl eyddi ég á einu brettí 150.000 kr. með visa-kortínu á útsölu. Eftír að ég hdf eigin rekstur fdru 500.000 kr. al; gjörlega umhugsunarlaust einu sinni. Ég þurftí að taka lán fyrir upphæðinni og borgaði á endanum 1,5 milljdnir." Þdra Kolbrún skýtur því að í tengslum við sjúkddminn að uppsveifla sé ekki alfarið af hinu slæma. „Geðhvarfasjúkiingar geta verið dtrúlega frjdir í uppsveiflu. Rétt eins og marg- qft hefur sannast f hinum ýmsu listamönnum. Eg hef sjálf farið að skrifa, semja Ijöð og jafn- vel fengið frábærar og gagnlegar hugmyndir. Annars er ég svo sem alveg ndgu frjd á lyfjun- um. Almennt upplifi ég mig sátta og yfir með- allagi hamingjusama ef miðað er við einhvers konar meðaltal í þjdðfélaginu," segir hún og er spurð út í hlið aðstandenda. „Aðstandendur ganga oft í gegnum afneitun og sérstaklega til að byrja með. Fdlk þekkir ekki sjúkddminn og vill ekki viðurkenna að súiir nánustu eigi við geðrænan vanda að stríða. Börnin mín fengu áfall fyrst þegar ég fdr á Klepp og viklu ekki að neinn vissi hvar ég hefði verið. Núna er afstaða þeirra allt önnur og jákvæðari. Sjálf er ég sátt við að hafa fengið sjúkddminn. Ég tel að hann hafi þroskað mig og gert að betri manneskju." Rt'kaii í hvert sinn Sjálfshjálparhdpur fdlks með geðhvörf hef- ur verið starfandi í um hálfs árs skeið. „Eg hef auðvitað fjarlægst sjúkddminn si'ðustu árin. Engu si'ður hef ég gott af því að minna mig á hver ég er. Annað markmið felst í því að at- huga hvort að reynsla eins getur komið öðrum að gagni. Hingað til hafa fundirnir gengið út á að miðla af eigin reynslu. Ég hafði aldrei þor- að að segja frá þ ví hvernig mér leið í upp- sveiflu. Upplifunin er alveg hreint dtrúleg og raunar absúrd. 011 næmni verður margföld. Manneskjunni finnst hún vera nafli alheimsins. Fjölmiðlar geta virst færa persdnuleg skila- boð. Eðlileg mörk mást út og algengt að vaðið sé yfir næsta mann. Áfram væri hægt að halda og nefna dæmi. Núna skammast ég mih ekki lengur fyrir að segja frá reynslu minni því hin- ir f hdpnum búa yfir svipaðrí reynslu," segir Þdra Kolbrún og tekur fram að fundirnir séu í þrdun. „Nú langar okkur að fara að fá gesti inn í hdpinn, t.d. sérfræðinga eins og geð- lækna. Gestírnir gætu flutt erindi og svarað spurningum okkar hinna um eðli og áhrif sjúk- ddmsins. Með því mdtí gæti sjálfshjálpin orðið enn öflugri. Annars dreg ég ekki úr því að hdpastarfið hefur þegar gagnast mér. Mér finnst ég vera ríkari þegar ég kem heim held- ur en ég var þegar ég fdr út." Þdra Kolbrún var beðin um að gefa dæmi um hvers konar vandi væri reifaður á fundin- um. „Langoftast er vandinn af tilfinningaleg- um toga og getur falist í ákveðnum árekstrum við umhverfið, t.d. í tengslum við vinnu," segir Þdra Kolbnin. „Stundum þorir fdlk ekki að segja vinnuveitendum síiiuiii frá sjúkddmnum af dtta við forddma og jafnvel uppsögn. Ein stúlka sagði frá því að hún hefði veikst og ver- ið lögð inn á geðdeild. Þar fékk hún heimsdkn frá vinnuveitanda sínum. Hann sagði henni upp staií niu og bauð henni annað í lægri met- um hjá sama fyrirtæki. Annars konar reynsla er auðvitað að maður nokkur sagði frá því að umhverfið hefði talsverð áhríf á gang sjúk- ddmsins. Ef svo er hefði ég haidið að hann þyrftí að vinna betur í sínuiii málum," segir Þdra Kolbrún og tekur fram að f um 20 manna hdpi sé fdlk ákaflega misjafnlega á vegi statt. „Samt eru flestír búnir að fá greiningu og eru að vinna með sjúkddminn. Að mínu matí eru geðlæknar aðeins lyflæknar. Sjúklingurinn verður sjálfur að finna leið tíl að byggja sig upp á eigin forsendum." J (íiiína Gyða segir að hver dagur með sjúkddminn sé barátta. Með svöðusár á sálinni Morgunblaðið/Ásdís ALLTAF annað slagið skýtur því upp í huga minn hvað væri auðveldara að hafa slasast og hlotið sýnilega örkuml til að allir geti séð með berum augum að ég gangi ekki heil til skógar. Ég er með stórt svöðusár á sálinni og utan frá er enginn leið að sjá að nokkuð ami að. Ekki aðeins eiga aðrir erfitt með að gera sér grein fyrir því hvað ég er veik held- ur er nánast ómögulegt að útskýra líðan sína fyrir vinum og ættingjum. í sjálfshjálpar- hópnum tala ég og tala og veit allan tímann að hinir þurfa ekki annað en að líta í eigin barm til að vita hvað ég meina," segir Jónína Gyða Olafsdóttir. Jónína Gyða fór í meðferð vegna þung- lyndis fyrir 8 árum. ,^Annars held ég að þunglyndið hafi búið innra með mér alla tíð. Sterkur baráttuvilji hélt einkennunum í skefjum lengi vel. Ekki síst þegar hvert áfallið rak annað á ákveðnu árabili. Ég varð níu sinnum ófrísk og aðeins tvö börn komust á legg. Verst leið mér eftir að hafa misst viku gamlar tvíburastúlkur. Enginn veitti okkur aðstoð við að axla hinar andlegu byrð- ar. Einu ráðleggingarnar voru að _______ ég skyldi reyna að hvflast og jafna mig á þremur mánuðum. Innra með mér dó eitthvað með stúlkun- um. Depurðin fór að verða meira áberandi og alltaf varð erfiðara og erfiðara að halda haus. Eftir að mamma dó gat ég ekki lengur haldið einkennunum niðri. Við systurnar höfðum setið yfir henni með lítilli hvfld í um sex vikur. Eftir jarðarförina var ég að þrotum komin og lá í rúminu í 2 til 3 vikur. Að lokum hafði ég kjark til að stynja því upp við manninn minn að kostirnir væru aðeins tveir; meðferð eða „auðveldasta" leið- in," segir Jónína Gyða og tekur fram að seinni skilgreiningin feli í sér ákveðinn mis- skilning þunglyndissjúklinga. „Þunglyndis- sjúklingar telja sér því miður oft trú um að „auðveldasta" leiðin sé að frelsa fjölskylduna undan sér með sjálfsvígi. Sannleikurinn er auðvitað allt annar því fjölskyldan væri skilin eftir í hræðilegri vanlíðan." Gríman féll Jónína Gyða var í meðferð á Landspítalan- um í 8 vikur. ,^Að vinna í sjálfri mér í vernd- uðu umhverfi sjúkrahússins gerði mér mjög gott. Ég lét grímuna falla. Loksins fór ég að takast á við tilfmningar mínar og byrja að syrgja börnin mín. Eftir sjúkrahúsvistina var ég gersamlega máttvana og gat ekki einu sinni eldað matinn. Stóð fyrir framan eldhús- bekkinn og hafði ekki mátt í mínum beinum til að koma kartöflunum í pottinn. Læknirinn taldi mig á að taka reglulega inn geðlyf til að draga úr áhrifum þunglyndisins. Engu að síður er hver dagur barátta. Að vinna ein- földustu húsverk getur verið mér um megn. Eina leiðin er að ég gefi mér góðan tíma og skipuleggi verkin nákvæmleg frá degi til dags. Að hvíla mig á hverjum degi eftir há- degi er mér algjörlega nauðsynlegt. Annars get ég verið alveg hreint þokkalega góð nokkra daga í röð áður en einkennin koma^ fram, þrekleysi, grátur og lágt sjálfsmat. Ég leggst fyrir og ligg þar til maðurinn minn kemur og rekur mig út." Rekur þig út? „Já, hann veit að ég þarf að fara út að ganga til að ná mér upp aftur. Svipað ferli á sér stað einu sinni til tvisvar sinnum í hverjum mán- uði." Jónína Gyða segist hafa gengið í gegnum djúpa geðlægð eftir að hafa misst vinnuna vegna sjúkdómsins eftir 10 ára starfsferil hjá sama fyrirtæki fyrir 4 árum. „Ég hef haldið mér í þokkalegu jafnvægi með því að forðast umtalsvert erfiði og andleg áföll. Að missa vinnuna kastaði mér niður í dúpt svartnætti. Nú hafði ég ekki lengur ástæðu til að taka mig til og fara út á meðal fólks. Fyrst á eftir Byrjaði að syrgja bömin mín var ég gjörsamlega niðurbrotin og þurfti langan tíma til að ná mér aftur upp. Enn stendur mér ljóslifandi fyrir hugskotssjónum hvernig ég byrjaði að feta mig aftur inn í samfélagið. Fyrst aðeins með því að ganga niður götuna. Næsta skref var að fara örlít- inn hring hérna niður fyrir og svo tvo og all- an tímann gætti ég vandlega að því að missa aldrei sjónar á húsinu hérna. Og - mikið ótrúlega var ég stolt þegar mér tókst að komast hérna niður í bæ! Eftir á var ég gjör- samlega úrvinda og enn þann dag í dag þýðir klukkutíma gönguferð þriggja tíma hvíld á eftir," segir Jónína Gyða og svarar spurnar- svipnum á andliti blaðamannsins. „Ekki af líkamlegu erfiði heldur er ótrúleg andleg áreynsla fólgin í því að undirbúa og fara í gönguferðina." Hvernig hafa nánustu aðstandendur og vinir tekið því að þú gengur með sjúkdóm- inn? „Eg missti gjörsamlega fótanna eftir að sjúkdómurinn reið yfir af fullum þunga. Vin- ir mínir skildu ekki hvernig ég hafði breyst og var ekki lengur til í að gera hitt og þetta _______ eins og áður. Fjölskyldan átti auðvitað mjög erfitt til að byrja með. Smám saman jókst skilning- urinn á sjúkdómnum. Eiginmaður minn og börnin tvö hafa staðið með mér eins og klettur. Núna þekkir eiginmaður minn sjúkdóminn, hjálp- ar, skilur og viðurkennir. Ég skil stundum ekki hvernig hann fer að því að vera mér svona ótrúlega blíður og góður. Hann og börnin mín eru líf mitt." Jónína segist í mörg ár hafa gengið með hugmyndina um að stofna sjálfshjálparhóp þunglyndra í maganum. „Eins og flestir vita tileinkaði landlæknisembættið janúarmánuð þunglyndi. Ég frétti að Héðinn hefði komið fram í sjónvarpinu og stungið upp á því að stofnaðir yrðu sjálfshjálparhópar fyrir fólk með geðrænan vanda. Fyrstu viðbrögðin voru að ákveða að hringja í Héðin til að ýta á að hugmyndinni yrði hrint í framkvæmd. Eins og oft áður leið og beið þangað til ég loks tók upp tólið. Héðinn bauð mér að koma á fund hjá Geðhvörfum og eftir eina ítrekun komst ég á fund hjá félaginu. Ég er ákaflega stolt af því að hugmyndin skuli hafa orðið að veruleika og hópurinn sé farinn að hittast. Fyrstu skrefin inn á fundinn voru auðvitað þung. Núna finnst mér alveg hreint frábært að fá tækifæri til að hitta aðra með sömu reynslu. Ég get t.a.m. sagt frá því ef mér hefur liðið illa alla vikuna og verið viss um að hinir vita alveg hvernig mér hefur liðið. Ann- að dæmi gæti falist í því að einhver segði frá því að hann væri að hugsa um að hætta að taka reglulega inn geðlyf. Hinir gætu sagt honum frá sinni reynslu af því að hætta um tíma enda hafa flestir freistast til að reyna að vera án lyfja. Staðreyndin er hins vegar langoftast að best er að vera stöðugt á lyfj- um. Annars erum við komin mislangt í að vinna úr einkennunum og gaman að vita til þess að einhverjir gætu lært af minni reynslu. Fyrir utan að ákveðin von hlýtur að felast í því fyrir nýgreinda að sjá hvernig okkur hinum hefur tekist að aðlaga líf okkar sjúkdóminum." Jónína Gyða tekur fram hversu ómetan- legt hefði verið fyrir hana sjálfa að geta gengið inn í hóp eins og sjálfshjálparhópinn eftir útskriftina af Landspítalanum á sínum tíma. „Núna er ég alveg viss um að mér hefði ekki fundist ég standa jafn ein og ég gerði þá. Við höfum verið um 10 á fundum og oft kemur fyrir að við kjöftum saman heillengi eftir hvern fund, skiptumst á ráðum og myndum vinatengsl. Sjúkdómurinn veitir fólki á mismunandi aldri og báðum kynjum sameiginlegan skilning og reynslu til að leggja grunn að bjartari framtíð."

x

Morgunblaðið

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.