Dagblaðið Vísir - DV - 13.12.1982, Blaðsíða 28

28
DV. MÁNUDAGUR13. DESEMBER1982.
Rakarastofan Klapparstíg
Sími12725
Hárgreiðslustofan Klapparstíg
Tímapantanir
13010
Dy-Vý
Erum búnar aö opna aö Eddufelli
2 í Breiðholti
Hárgreidslu- og snyrtistofu.
Þjónustan er frá tám og upp úr.
Stofan ber nafnid Dy—Vý
en við heitum Dandý og Viktoría.
Leiðir 12 og 13 stoppa fyrir framan.
Símar: 79262
og 79525.
MENNTASTOFNANIR,
OPINBERAR STOFNANIR
0G EINSTAKLINGAR.
Nú loksins verður fáantegur
skjöldur af Jóni Sigurðssyni
forseta, gerður af Guð-
mundi Bjarnasyni. Skjöldur-
inn er eiriitaður úr Thorid
steypu, þvermál hans er 44
cm. Verð 1600 kr. Takmark-
að uppiag.
Til sýnis og tekið við pöntunum á innrömmunar-
verkstæðinu Njálsgötu 106.
thorni Njáisgötu og Gunnarsbrautar).
OMRON
OMRON búðarkassar fyrir minni og
stærri fyrirtæki fyrirliggjandi.
Verð frá kr. 9.980,00
(gengi 6.12. '82.).

yWjff
io;

%
SKRIFSTOFUVÉLAR H.F.
Menning Menning Menning

«*-M «/' V fi
' '
lIÉfí***** ifefcí-

Kort aí Reykjavík árið 1801, teiknað al Aage Nielsen-Edwin. Þetta ár voru 14 niðursetningar í bænum og 27 aðrir
þurfamenn.
Undirmálsfólk Reykjavíkur
Gfsli Ágúst Gunnlaugsson:
ómagar og utangarðsfólk. Fótœkramál
Reykjavikur 1786-1907.
Safn til sögu Reykjavikur.
Sögufólag 1982.
Frásögnin af ómögum og utan-
garðsfólki Reykjavíkur er fimmta
'bindiö í ritröðinni „Safn til sögu
Reykjavíkur” sem Sögufélag gefur
út og kostaö er að hluta af Reykja-
víkurborg. Jafnframt er þetta fyrsta
ritið í þessari ritröð sem inniheldur
heildstæða rannsókn á ákveðnu við-
fangsefni, en áöur hafa komiö út tvö
ritgerðasöfn og tvær heimildaútgáfur
á fundageröarbókum bæjarstjórnar.
1 formála að þessu riti segir
höfundurinn að megintilgangurinn
hafi verið að kanna stjóm fátækra-
mála í Reykjavík, umfang fram-
færslunnar, kostnaðinn við hana og
ekki síst hagi þurfamanna og félags-
lega stöðu þeirra. 1 öðru lagi segir
höfundur að leitast verði við að at-
huga hvort þéttbýlismyndun í
Reykjavík og þróun atvinnuhátta
hafi orðið til að greina framfærsluna
þar aö einhverju marki frá fram-
færslunni í hinum strjálbýlli hér-
uðum landsins. 1 þriöja lagi vill hann
tengja sögu fátækramála Reykjavík-
ur vaxtarsögu kaupstaðarins og sögu
bæjarstjómar enda hafi fátækramál-
in verið eitt viðamesta verkefni
sveitastjóma á landinu allt það tíma-
bil sem ritiö taki til.
Rannsókninni er þannig ætlaö að
taka yfir afar vítt svið. En það er
skemmst frá því að segja að fyrsta
atriöinu em gerð nokkuð góð skil en
hinum tveimur er aöeins tæpt á.
Reyndar er það nánast ofætlun að
færast svo mikið í fang, sérstaklega
þegar um er að ræða 120 ára tímabil
og gloppóttar þær grandvallarrann-
sóknir sem gerðar hafa verið á hag-
sögu og atvinnusögu þessa tíma.
Langurvar ómagahálsinn
Gísli Agúst reynir að fullnægja
einu þessara atriða með þvi að skrifa
inngangskafla um aðdraganda þess
að Reykjavík verður kaupstaður, en
hann þjónar litlum tilgangi sem inn-
leiðing í þaö efni sem á eftir kemur.
Væri nær að halda að þar hefði betur
átt við nánari umfjöllun um þær
staðhæfingar sem koma fram í
fyrsta kafla bókarinnar að fram-
færsla fátækra hafi veriö helsta fé-
lagslega viðfangsefni sveitarstjóma
á fyrri öldum og hafi sama skipan
mála haldist í þeim efnum allt frá
goðaveldisöld og fram á fyrstu ára-
tugi þessarar aldar. Þá hefði einnig
mátt gefa yfirlit um skipan þessara
mála í Evrópu til aö lesandinn sæi
efnið í víðara samhengi og í saman-
burði við evrópska þjóöfélagsþróun.
Omagahálsinn var langur á þessu
tímabili og af ritinu má sjá aö fá-
tækraframfærslan var ekki aðeins
helsta viðfangsefni sveitarstjórna,
heldur einnig það fjárfrekasta. Eins
og við var að búast var gjaldendum
ekki sérlega útbært fé til þessa verk-
efnis. Ein aðalskylda þeirra sem
fóra með þessi mál fyrir hönd sveit-
arfélaga var að sjá um að halda
þessum sveitarþyngslum í skefjum,
hindra aö þeir settust að sem fyrir-
sjáanlegt var aö ekki gátu framfært
sig og sína og vísa burt þeim þurfa-
mönnum sem voru að því komnir að
vinna sér sveitfesti og framfærslu-
rétt. Þaö var dýrt að halda lífinu í
hverjum þurfamanni, en það var
einnig dýrt að koma honum niður í
jörðina ef hann sálaöist á kostnaö
sveitarinnar.
Fram til ársins 1821 vora borgarar
í Reykjavík undanþegnir greiðslum í
fátækrasjóð. En eftir að þeir geröust
þar gjaldendur kröfðust þeir meiri
Bókmenntir
ÓiafurE. Friðriksson
réttar um ráöstöfun fjárins. Það
varð tíl þess að sérstök fátækranefnd
var stofnuð, en hún var fyrsti vísir að
eiginlegri bæjarstjórn í Reykjavík.
Borgaramir sáu síöan til þess að
beina þessu fjármagni aftur í eigin
vasa. A árunum 1822 til 1847 var það
alltaf kaupmaður sem gegndi störf-
um gjaldkera fátækranefndarinnar.
Vöruúttekt í verslun var þá algeng-
asta formið á aðstoð við þurfabænd-
ur þá sem þurftu aðeins tímabundna
aðstoð og sá gjaldkerinn til þess að
úttektin færi oftast fram í verslun
hans.
I ritinu era rakin afskipti fátækra-
nefndarinnar af framfærslu þurfa-
manna allt fram til ársins 1907. Þótt
rannsókninni sé markað vítt svið í
formálsorðum er ramminn um hana
mjög þröngur. Aöalheimildimar eru
gerðabækur fátækranefndarinnar,
bréf hennar og skjöl. Þessi gögn nýt-
ir Gísli Agúst þó ákaflega vel, að því
er virðist, og vinnur úr þeim ýmsar
tölulegar upplýsingar sem segja
margar meira en mörg orð myndu
gera.
Heimildirnar hefðu
mátt tala
Fullyrt er í ritinu að fátækrafram-
færslan hafi verið stærsta verkefni
sveitarfélaga á því tímabili sem
fjallað er um. Þetta er rökstutt hvaö
Reykjavík varðar mcð ágætu línuriti
sem sýnir útgjöld til fátækrafram-
færslu sem hlutfall af áætluöum út-
gjöldum kaupstaöarins fyrir árin
1848 til 1873. Þar kemur fram að allt
að helmingur útgjaldanna hefur far-
ið til framfærslu þurfamanna sum
árin. Hins vegar vantar sambæri-
lega viðmiöun fyrir árin á undan.
Þar er framfærsluféö einungis til-
greint í ríkisdölum og skildingum
sem eru merkingarlitlar tölur þegar
engin er viðmiöunin. Vera má að
þama skorti heimildir en sú afsökun
gildir ekki þegar um er að ræða tíma-
bilið eftir 1873. Þar er aðeins sagt að
hlutfallið hafi lækkað niður i um 10%
undir aldamótin, en sambærilegt
línurit skortir. Þar og víöar hefði far-
ið betur á aö upplýsingar hefðu verið
sambærilegará hverjutímabili.
Þar sem frásögnin er nokkuö bund-
iö við aðgerðir fátækranefndarinnar
og ræðst af þeim heimildum, sem f rá
henni eru komnar, hættir henni til að
vera nokkuð þurr og formleg. Lýsing
á bæjarbragnum í Reykjavík og
beinar tilvitnanir í bréf frá skjól-
stæðingum fátækranefndarinnar er
þó viðleitni til að gæða frásögnina
lífi. Sú aöferö að láta heimildirnar
tala fyrir sig sjálfar er oft æði vanda-
söm. I þessu riti hefði þó ekki sakað
að gera það í ríkara mæli. Áhrifa-
mesta frásögnin og sú sem mesta
innsýn veitir í viðfangsefnið er þegar
þetta undirmálsfólk bæjarins stigur
sjálft fram á blaösiöumar.
Höfundur hefur ekki seilst víða
fanga til að fylla upp í þá frásögn
sem unnin er úr gögnum fátækra-
nefndarinnar. Hann lætur víöa nægja
að rekja aðgerðir nefndarinnar og er
spar á að draga víðtækar ályktanir
eða sjá efnið í stærra samhengi. Eng-
an veginn er staðið við þau fyrirheit
sem gefin era í formála. Höfundur er
meira að segja oft svo spar að nýta
heimildir sem Uggja við jaðar við-
fangsefnis hans að hann lætur þess
eins getið að þær séu til. Þannig segir
þegar verið er að fjalla um hrakningai
vinnufólks milli héraða að um
þetta efni hafi Sölvi Sveinsson skrif-
að í óprentaðri kandidatsritgerð, —
engin ályktun, engin tilvitnun í niður-
stöður hans. A sama hátt er sagt að
miklar umræður hafi farið fram um
fátækralöggjöfina i blööum á síðustu
áratugum 19. aldar. Ekkert er getið
um innihald þeirrar umræðu. Og
fyrst veriö er aö gagnrýna heimilda-
notkun má benda á það að í bókinni
er vitnað til ritgerðar eftir Skúla
Þóröarson í ritgerðasafninu í
Reykjavík í 1100 ár, án þess að láta
þess getið að þar er tilvitnunin tekin
úr enn öðru riti. Þetta er víst ekki í
samræmi við þá fræðimannlegu hefö
að vitna beint til frumheimilda ef
kostur er.
Þessar aöfinnslur eru þó ekki
þungvægar á móti þeim ávinningi
sem er aö útgáfu slíkra undirstöðu-
rannsókna sem rit Gísla Ágústs er.