Dagblaðið Vísir - DV - 23.06.1987, Qupperneq 10

10
ÞRIÐJUDAGUR 23. JÚNÍ 1987.
Utlönd
Stjömustríðsáætlun
Reagans fyrir bí?
Þær raunir sem Reagan Banda-
ríkjaforseti hefur ratað í síðustu
misseri hafa stórlega dregið úr
áhrifamætti og pólitískum slagkrafti
forsetans. Eitt af hjartans málum
Reagans er stjömustríðsáætlunin
svonefnda sem átti að valda byltingu
í ógnaijaínvægi stórveldanna. Nú
er útlit fyrir að áætlunin verði ekki
nema svipur hjá sjón ef hún þá kemst
einhvem timann í framkvæmd. Veik
staða Reagans er ein orsökin fyrir
slæmu gengi áætlunarinnar en einn-
ig koma til aðrir pólitískir og
tæknilegir agnúar. Hörðustu stuðn-
ingsmenn stjörnustríðsáætlunarinn-
ar viðurkenna að sem stendur séu
litlar líkur á að áætlunin nái fram
að ganga. Einn þeirra, Howard
Phillips, úr stuðningshópi sem áður
studdi Reagan af ákefð, sakar forset-
ann um að hafa fargað stjörnu-
stríðsáætluninni.
Hugmyndafræði
stjörnustríðsins
Reagan kynnti stjömustríðsáætl-
unina árið 1983 og sagði að áætlunin
myndi bylta ógnarjafnvæginu og
gera kjamorkuvopn úrelt. Mælska
Reagans átti að sannfæra banda-
rísku þjóðina um að áætlunin
tryggði friðinn betur en jafnvægi
óttans sem í áratugi var trygging
beggja stórveldanna gegn árásum.
Ógnarjafnvægið byggist á því að
hugsanlegur árásaraðili óttist að
andstæðingurinn geti endurgoldið
kjamorkuvopnaárás af slíkum krafti
að ekki borgi sig að reyna.
Reagan vildi binda endi á ógnar-
jafnvægið með því að búa til kerfi
sem eyddi kjamorkuflaugum Sovét-
ríkjanna þegar þær væm enn á flugi.
Úti í geimnum vrði komið fy'rir eins-
konar „regnhlíf' sem hindraði eld-
flaugaárásir á Bandaríkin.
Eldflaugum Sovétríkjanna yrði eytt
áður en þær gætu gert nokkurn
skaða í Bandaríkjunum.
Gagnrýni
Aætlun forsetans varð strax um-
deild. Gagnrýnendur bentu á að
stjömustríðsáætlunin bvlti ekki
ógnarjafhvæginu heldur raskaði því
aðeins. Bandaríkjamenn ætluðu að
halda sínum kjamorkuvopnum en
gera kjamorkuvopn Sovétríkjanna
úrelt. Með einhverjum ráðum yrðu
Sovétríkin að jafna metin, annað-
hvort með eigin stjömustríðsáætlun
eða leggja áherslu á smíði nýrra og
fullkomnari árásarvopna sem gætu
komist í gegnum „regnhlífina" yfir
Bandaríkjunum.
Hvora leiðina sem Sovétríkin fæm
yrði niðurstaðan sú sama; vígbúnað-
arkapphlaup stórveldanna héldi
áfram með auknum hraða og gegnd-
arlausum fjáraustri í þróun og smíði
Stjörnustríðsáætlunin á ekki að forða Evrópu frá kjarnorkuvopnaárásum,
aðeins Bandaríkjunum.
vopna.
Tæknilega hliðin á stjömustríðsá-
ætluninni var einnig umdeild.
Margir vísindamenn sögðu að aldrei
tækist að smíða svo fullkomin vopn
og tæki að hægt væri að vera viss
um að „regnhlífin" brygðist ekki
þegar á reyndi. Enn fremur að Sovét-
ríkin gætu smíðað árásarvopn, sem
kæmust í gegnum geimvöm Banda-
ríkjanna, fyrir tíunda hluta þess sem
áætlun Reagans kostaði.
Stig af stigi
Enn sem komið er er stjömu-
stríðsáætlunin aðeins rannsóknar-
verkefhi Qöldamargra stofnana,
fyrirtækja og háskóla. Þó að kostn-
aðurinn við áætlunina sé þegar
orðinn himinhár hefur engum hluta
vamarkerfisins verið komið fyrir í
geimnum. Þeir sem ákafastir em um
að hrinda áætluninni í framkvæmd
vilja að þeim búnaði, sem þegar er
hægt að smíða, verði komið á sinn
stað í geimnum. Á þennan hátt auk-
ast líkur fyrir því að stjörnustríðsá-
ætlunin lifi Reagan. Næsti forseti
Bandaríkjanna ætti erfiðara með að
hætta við áætlunina þegar hluti
hennar væri kominn í framkvæmd.
Með þetta í huga var reynt að fá
ríkisstjóm Reagans til að fallast á
víða túlkun á ABM samkomulagi
stórveldanna frá 1972. Það sam-
komulag kveður á um bann við
uppsetningu á gagneldflaugakerfúm.
Þótt ríkisstjómin fallist í reynd á
víðari túlkun á samkomulaginu, því
annars hefði stjömustríðsáætlunin
ekki komið til, vildi hún ekki gera
formlega samþykkt þess efnis. Slík
samþykkt hefði spillt fyrir þeim við-
ræðum sem nú standa yfir í Genf
um fækkun kjamorkuvopna í Evr-
ópu.
Óánægja í Evrópu
Bandaríkjamenn vildu ekki hætta
á að styggja Evrópuríkin enn meir
og gættu þess að viðræðumar í Genf
strönduðu ekki. Evrópa mun ekki
njóta góðs af stjörnustríðsáætlun
Reagans. „Regnhlífin" mun aðeins
vemda Bandaríkin fyrir eldflugaár-
ásum. Af þeini ástæðu hefur áætlun-
in legið undir harðri gagnrýni í
Evrópu því margir telja hættuna á
svæðisbundnu stríði þar aukast ef
Bandaríkin öðlast þá tryggingu sem
stjörnustríðsáætlunin lofar.
Bókaútgáfa er að verða eitt af mestu gróðafyrirbrigðum heims. Slagurinn
stendur um útgáfu, kvikmyndarétt og önnur hlunnindi af hugverkum rithöf-
unda sem þykja þess virði að veita milljörðum til jjess að ná tangarhaldi á.
Milljarðaslagur um
bókaútgáfufyrirtæki
Mikil barátta stendur nú um yfir-
ráð í bókaútgáfu á Vesturlöndum
og ganga milljarðar Bandaríkjadala
manna á milli í viðskiptum þar sem
einstakir aðilar seilast til áhrifa í
útgáfufyrirtækjum af öllum stærðum
og gerðum. Fyrir nokkm reyndi
breski auðjöfurinn Robert Maxwell
að kaupa útgáfufyrirtækið Harcourt
Brace Jovanovich fyrir tvo milljarða
dollara. Kanadíska fyrirtækið Int-
ernational Thomson keypti nýverið
breska fyrirtækið Associated Book
Publishers fyrir þrjú hundmð og
fimmtíu milljónir dala. Mörg hol-
lensk útgáfufyrirtæki em umsetin
tilboðum. Nýlega keypti v-þýskur
útgefandi bandaríska fyrirtækið
Doubleday og Robert Murdoch
keypti upp fyrirtækið Harper and
Row. I sama mánuði keypti banda-
ríska fyrirtækið Random House
samsteypu af breskum útgáfufyrir-
tækjum. Þá hefur Penguin keypt upp
fyrirtækin Michael Joseph, Hamish
Hamilton og Sphere og Collins hefur
yfirtekið fyrirtækin Fontana og
Grafton.
Aukin gróðavon
Bak við öll þessi viðskipti liggur
að sjálfsögðu gróðavon. Þrátt fyrir
að mörgum hafi virst bókin vera á
undanhaldi fyrir léttari miðlum, svo
sem sjónvarpi og jafnvel tölvunni,
er raunin sú að prentað mál heldur
gildi sínu og hefur jafnvel styrkst.
Stórfyrirtæki þau, sem nú sölsa
undir sig bókaútgáfu á Vesturlönd-
um í síauknum mæli, vonast til þess
að renta fjárútlát sín á ýmsa vegu.
í fyrsta lagi með mjög aukinni út-
gáfu á bókum, einkum skólabókum,
og i öðru lagi með nýtingu ýmiss
konar réttar sem fylgir útgáfu.
Ljóst er að útgáfa skólabóka mun
aukast stórlega á komandi árum,
bæði í Bretlandi og Bandaríkjunum.
Stjórnvöld í báðum löndum hafa
stórlega aukið styrki sína við skóla-
bókaútgáfu og að auki hefur skóla-
fólki á öllum stigum fjölgað
verulega.
Þá hefur á undanförnum árum
komið i ljós að þrátt fyrir hag-
kvæmni þeirra upplýsingamiðla, sem
nútíma tækni hefur gert almenningi
kleift að nota, það er sjónvarps og
tölvu, er mikill fjöldi sérfræðinga
sem enn gera skýlausa kröfu um að
fá allar grunnupplýsingar á bók.
Svo kemur til aukin nýting rétt-
inda sem bókaútgefendur öðlast.
Með því að sameina á eina hendi
fyrirtæki boggja vegna Atlantshafs-
ins, auk þess að steypa saman við
fyrirtæki sem framfeiða sjónvarps-
efni eða kvikmyndir, nýtast réttindi
mun betur. Öll sala á réttindum til
kvikmyndunar, sjónvarpsefnis, jafn-
vel vídeóleikja upp úr ritverkum
helst þá innanhúss og ekkert af
ágóðanum fer út fyrir móðurfyrir-
tækið sjálft.
Lýsa áhyggjum
Ekki eru allir á eitt sáttir um ágæti
þessara breytinga á útgáfumarkað-
inum. Margir óttast að með þeim séu
boðaðir nýir tímar þar sem rótgrónar
hefðir þessa iðnaðar muni víkja úr
sessi fyrir kaldri gróðahyggju.
Rithöfundar og umboðsmenn
þeirra segja að hið persónulega og
einstaklingsbundna sé að hverfa úr
útgáfustarfsemi. Allt það sem lagt
var í vinnslu og útgáfu bóka, i því
augnamiði að gera bókina frambæri-
lega sem menningartillag, sé að
hverfa. Þessi stóru samsteypufyrir-
tæki bjóði að vísu nokkrum rithöf-
undum betri kjör og aukið svigrúm
til birtingar en hins vegar muni með
tímanum verða æ erfiðara að fá verk
nýrra höfunda birt vegna bók-
menntagildis þeirra eins. Ef ekki sé
augljóslega hægt að nýta verk þeirra
til framleiðslu á sjónvarpsefni, kvik-
myndum og öðru og ef verk þeirra
séu of staðbundin til þess að falla inn
í heildarmynd útgefandans fáist ekki
birting. Þróun þessi færi heiminn því
einu skrefi nær þeim tíma þegar all-
ar bækur verða eins, litlausar og
formúlukenndar afþreyingarbók-
menntir.
Aðrir lýsa meir áhyggjum af því
að með ofurvaldi þeirra útgáfufyrir-
tækja, sem mest fjármagn hafa, muni
mætti bókarinnar til skoðanamynd-
unarwerða misbeitt. Aðeins það sem
hlýtur náð fyrir augum „sérfræð-
inga“ þeirra muni fást prentað og
þar væri þá kominn angi af Stóra
Bróður sem í orði kveðnu vakir yfir
velferð almúgans en í raun notar
velferðina sem stjórntæki.
Þessi milljarðaviðskipti hafa svo
að sjálfsögðu vakið mikla andúð
meðal lítilla breskra útgefenda. Þeir
haí'a áratugum og öldum saman
starfað á afskaplega hefðbundinn
hátt og sjá þeim hefðum nú búna
gröf. Þykir þeim ef til vill verst að
sjá stórfyrirtækið Penguin í hópi
þeirra sem ástunda viðskipti af þessu
tagi, því þau brjóta þvert gegn hug-
sjónum þeim sem lagðar voru til
grundvallar fyrirtækinu. Stofnandi
þess, Allan Lane, vildi að Penguin
yrði eins konar alþýðu-uppfræðslu-
fyrirtæki sem gæfi út góðar bók-
menntir og seldi þær á sem
samsvaraði verði tíu sígarettna.