Lesbók Morgunblaðsins - 24.05.1970, Blaðsíða 12

Lesbók Morgunblaðsins - 24.05.1970, Blaðsíða 12
um greiddum atkvæðum, en fundarstjóri tók fram að allt sem gerðist á fundinum væri trúnaðar- og leyndarmál. A miðstjórnarfundinum 15. febr. er ekki laust við að gæti nokkurs kvíða: þau tíðindi hafa gerzt, að Hannes Haf- stein fór utan með Botníu daginn áður. „Þótti líklegt að hann mundi hafa farið til þess að taka við ráðherradómi. Samþykkt að senda Krieger (kon- ungsritara) skeyti, þegar Botnía er farin frá Seyðisfirði, um að allur flokk- urinn hafi fallizt á framkomu ráðherra í ríkisráðinu 30. nóv. f.á." Ólafur Björnsson gat þess að þetta hefði þeg- ar verið símað til Politiken, og var þess þá óskað að það yrði einnig símað til Tidens Tegn. Síðan dregur ekki til tíðinda fyrr en 9. marz þetta sama ár. Þá er fundur haldinn í flokksstjórn Sjálfstæðis- flokksins og þess getið að svohljóð- andi skeyti hafi borizt Einari Arnórs- syni, Guðmundi Hannessyni og Sveini Björnssyni: Pursuant to his Majesty's most gracious order I hereby invite you to come as the King's guest to Copenhagen if possible at the first sail- ing opportunity as the King wants to ask your advice as to the political states in the isle of Iceland. Krieger, secretary to the King. (Á íslenzku: Samkvæmt allra náðugustum fyrirmæl- um hans hátignar býð ég yður hér með að koma sem gestur til Kaupmanna- hafnar, ef mögulegt er með fyrstu skipsferð, þar sem konungur óskar að spyrja yður ráða um stjórnmálaástand- ið á eyjunni íslandi. — Krieger, ritari konungs.) Var skeyti þetta rætt á fund inum og því næst var þessi ályktun samþykkt: „Miðstjórnin ályktar að lýsa yfir því, að hún lætur það alveg í sjálfs- vald sett þeim mönnum, er konungur hefir boðið á fund sinn, til þess að ræða við þá um pólitísk málefni fslands, hvort þeir fara eður eigi, en finnur á hinn bóginn ástæðu til að lýsa yfir því, að þótt sú verði niðurstaðan, að þeir þiggi boðið, þá hafa þeir þó hvorki eina né neina heimild til að semja um eitt eða neitt fyrir flokksins hönd eða skuldbinda hann á nokkurn hátt." Fundargerð þessi er skrifuð með hendi Bjarna frá Vogi og undirrituð af honum. Þremur dögum síðar er enn haldinn fundur í miðstjórninni og allir við- staddir nema Skúli Thoroddsen. Fund- arefni var bréf og drög að yfirlýsingu frá Guðmundi Hannessyni, svohljóð- andi: „Birting sú á fundarsamþykkt Miðstjórnar Sjálfstæðisflokksins, sem fram kom í „Vísi" í gær, er að mínu áliti bæði stjórnmálaafglöp og fáheyrð ókurteisi gagnvart þeim, sem fara á konungsfund. Ég vil hvorki bera ábyrgð á slíku né láta bjóða mér það. Ég segi mig því úr flokknum. Virðing- arfyllst, Guðmundur Hannesson." Og bréfinu fylgir svohljóðandi skjal frá Guðmundi Hannessyni: „Af gefnu til- efni vill Miðstjórn Sjálfstæðisflokksins lýsa yfir því, að hún er ekki mótfallin utanför þingmanna á konungsfund og að þeir Sjálfstæðismenn sem boðaðir hafa verið utan, fara með fullt umboð af hennar hendi til þess að leita samn- inga og samkomulags við konunginn og danska stjórnmálamenn. Að fundarálykt- un sú sem birt var í „Vísi" og hefp' komið fram opinberlega, stafar af mis- skilningi. Tilgangur hennar var aðeins sá að tryggja eldri flokksmönnum, er heima sitja, fulla vissu fyrir því, að þeirra ráða og umsagnar yrði leitað um allt, er máli skipti, en opinberlega átti hún ekki að koma fram. Ef Miðstjórn vill gefa út svofellda yfirlýsing skal ég, ef vill, taka úrsögn mína aftur. G.H." Að þessu vill miðstjórnin ekki ganga, en samþykkir aftur á móti svofellda yfirlýsingu: „Að gefnu tilefni lýsir miðstjórn Sj álf stæðisf lokksins yfir því, að yfirlýsing sú sem samþykkt var 9. þ.m. á fundi hennar um utanför alþing- ismanna flokksins felur eigi í sér neitt vantraust á þeim og lætur þess enn- fremur getið að hún aetlast til að þessi skýring fylgdi, ef yfirlýsingin yrði birt." Á næsta fundi, 31. marz, er lagt fram símskeyti frá Sveini Björnssyni, Einari Arnórssyni og Guðmundi Hannessyni til Sjálfstæðisflokksins og er það svo- hljóðandi: Eventually possible solution Iceland minister express Icelandic point of view Zahle damish. stop King declares theoretical question shall remain unsettled communicates Ice- land no alteration resolution during his govering time counsil negotiations notified Danmark Zahles signature wire express if acceptable. (Á íslenzku: Lausn e.t.v. fáanleg, ef íslandsráðherra lýsir áliti íslendinga og Zahle Dana stop Konungur lýsir yfir að (form)- fræðileg atriði skuli óleyst tilkynni fs- land (að) engin breyting (verði) gerð á ályktuninni í stjórnartíð hans. Niður- stöður (af viðræðum í ríkisráði til- kynntar (í) Danmörku, undirritaðar af Zahle. Hraðsímið ef (þetta er) sam- þykkt, þ.e. lausn er e.t.v. fáanleg á stjórnarskrármálinu, ef ráðherra ís- lands gefur út yfirlýsingu um umræður í ríkisráðinu og Zahle gefur út yfirlýs- ingu til Dana — og einnig ef fyrirvar- inn er látinn standa óbreyttur í stjórn- artíð Kristjáns X). Fundurinn samþykkti að svara þessu skeyti stutt og laggott: „We consider proposed solution unac- ceptable", Centralcommittee Eggerz, Krist j ánsson. (Á íslenzku: Við teljum lausnina, sem stungið er upp á, óað- gengilega. — Miðstjórnin (sign) Eggerz, (Björn) Kristjánsson). Næstu fundir flokksstjórnarinnar eru ekki haldnir fyrr en þremenning- arnir eru komnir aftur heim frá Dan- mörku. Þá er kallaður saman fundur um miðjan apríl „til að heyra mál þeirra þriggja, sem verið höfðu kon- ungsgestir. Sveinn Björnsson gat þess í upphafi að tillögur þær, sem þeir fé- lagar hefðu meðferðis, mætti eigi sýna öðrum en þingmönnum og flokksstjórn- armönnum, og gerði þá kröfu til fund- armanna að þeim yrði haldið leyndum. Var það samþykkt." Þá las Einar Arnórsson tillögurnar fyrir fundarmönnum. En á næsta fundi óskar Björn Krist- jánsson eftir því „að fá afrit af skjal- inu, svo að unnt væri í næði að athuga málið, áður en afstaða væri tekin til þess." Einar Arnórsson taldi að þre- menningarnir ,.yrðu þó að talast við um það áður." Og enn er þjarkað um þetta á næsta fundi. Þá spyr ráðherra „hvort fengizt gæti afrit af tillögunum til þess að senda þingmönnum úti um land." Að því búnu gengu þrenvnningarnir á eintal, en svöruðu svo þessari málaleit- an: „Af því við játurn að orðalag standi til bóta, viljum við ekki láte. fram 3kjal- ið, en viljum láta í té yfirivsír.,. wm hvað við teljum fáanlegt og hverju við viljum ganga að." Á næsta fundi (þá er FÁv., Arnórs. son orðinn ráðherra) játa þremenning- arnir aS tilboð þeirra fullnægi ekki fyrirvaranum „og voru þá taldir þeir, sem °kki vildu víkja frá honum, þeir Benertlkt Sveinsson, Bjarni frá Vogi. Björn Kristjánsson, Jósef Björnsson Sig. Eggerz og Skúli Thoroddseri" Þre- menningarnir voru þá spurðir. hvort þeir 'iláu halda málinu til streitu, „en kváðust eigi svara því að sinni." Er nú um niál þetta fjallað fram og aftur, en að þvi kemi. svo að Sigurði Eggerz og Einai Arnórssyni lýstur saman á fundi '¦ S.i:HMæðisflokknum, sem haldinn var ! 1 kemislustofu (há- skólans í Alþingi) 8. jfdi 1915. kl. 8 e.h. Sigurður Eggerz boðaði fmmvarps- stuðningsmenn sína „til fundar við sig" og sóttu fund bennan í upphafi 2'.',, en vantaði Þórarin Benediktsson og Jón Jónsson frá Hvanná, sem báðir komu síðar." „Sigurður Eggerz hóf umræður um stjórnmálahorfurnar, talaði spaklega um aðferð þremenninganna, að hún hefði eigi verið svo sem vera bæri. Því næst rakti hann skilmála staðfestingar- innar (á stjórnarskrárfrumvarpi Al- þingis) og sýndi fram á að þeir gengi í móti skilyrði Alþingis. Einar Arnórsson svaraði og rakti skilyrðin frá sínu sjónarmiði. Ræddu þeir þetta með sér langa stund. Nokkrir aðrir tóku til máls. Þau boð voru gjörð Einari Arnórs- syni, að eigi skyldi gjöra neinar ýfing- ar við hann, ef hann tæki við eftirfar- andi þingsályktunartillögu, sem Sig. Eggerz bar fram: „Alþingi ályktar að lýsa yfir því, að það telur sig óbundið af öðrum skilmálum fyrir staðfesting stjórnarskrárinnar en þeim, sem felast í fyrirvara Alþingis 1914." Einari þótti þetta vera grímuklædd vantraustsyfirlýsing og kvaðst eigi mundu ganga að henni. Þó hafði Sig- urður tekið fram að tillagan yrði eigi borin fram sem vantraustsyfirlýsing. Bjarni Jónsson frá Vogi spurði Einar þá, hvort hann mundi eigi að henni ganga, ef hún væri borin fram þegj- andi, en honum gæfist kostur á að geta þess, að hann skildi hana eigi sem van- traust. Því neitaði Einar, en kvaðst mundu ganga að því, ef framsögumaður tillögunnar hefði slík orð um." Geta má þess að fundi var fram hald- ið næsta dag, en ekkert þokaðist í sam- komulagsátt. En svo dregur til tíðinda á fundi í Sjálfstæðisflokknum 9. júlí. Þá var fyrst borin fram tillagan um skilmála fyrir staðfestingu stjórnar- skrárinnar, sem Einar hafði ekki viljað sætta sig við á rökræðufundinum með Sigurði Eggerz, og er hún samþykkt að viðhöfðu nafnakalli. Já sögðu: Björn Kristjánsson, Hjörtur Snorrason, Bjarni Jónsson frá Vogi, Kristinn Daníelsson, Hákon Kristófersson, Benedikt Sveins- son, Sigurður Eggerz og Skúli Thor- oddsen. Nei sögðu: Sveinn Björnsson og Einar Arnórsson. Magnús Pétursson, Karl Finnbogason og Karl Einarsson greiddu ekki atkvæði. „Þá spurði Sigurður Eggerz hvort menn mundu vilja vinna saman. Einar Arnórsson og Sveinn Björnsson kváð- ust eigi geta unnið með þeim er sam- þykkja vildu tillöguna. Gengu þeir þá af fundi." Meðan á þessum átökum stóð, hafði Einar Arnórsson verið skipaður ráð- herra. Það gerðist 4. maí 1915, en sama dag var Sigurði Eggerz veitt lausn frá ráðherraembættinu. Einar Arnórsson taldi það meginhlutverk sitt að fá stað- festingu konungs á stjórnarskránni og koma fánamálinu í höfn. Og 20. júní hlaut stjórnarskrárfrumvarpið staðfest- ingu konungs sem jafnframt ákvað að þríliti fáninn skyldi vera sérfáni is- landa. Var þetta raunar hinn merkasti afcburður, því aS meS staðfestingunni var ij.'.a. gert ráð fyrir að konur fengju kosningarétt og kjörgengi til jafns við karlmenn^ Kosningaréttur færSist niSur úr 30 árum í 25 ár, ráðherrum mátti fjölga og tölu þingmanna breyta með einföldum lögum. f>að vekur athygli að Sjálfstæðis- flokkurinn virðist ekki koma saman til fundar fyrst eftir að Einar Arnórsson tekur við ráðherradómi og konungur staðfestir stjórnarskrána. Þremenning- amir höfðu á fundi í flokkssrjórn Sjálfstæðisflokksins 19. aprQ verið spurðir að því, hvort þeir vildu „halda málinu til streitu," en kváðust ekki vilja svara því. Síðan er ekki haldinn fundur í flokknum, ef marka má funda- gerðarbókina, fyrr en 7. júlí, eða um tveim mánuðum eftir að Einar Arnórs- son verður ráðherra. Þá kallar hann sarr.:-n á fund alla þá „er samvinnu hðíðíi i fyrra og auk þeirra Jón Þor- kelsson. Hafði verið ætlazt til að Sig- urður Eggerz boSaði í félagi við Einar, en fyrir misskilning fórst fyrir," segir í *"'"- / Sigurður Eggerz kemur heim af ko« ungsfundi eftir að hafa sagt af sér rað" herraembætti. fundargerð þennan dag og má lesa m»[1 línanna, hvernig samkomulagið hefur þá verið orðið milli þessara tveggJ forystumanna Sjálfstæðisflokksins. ^ þessum fundi átti að reyna „að klja * enda deilur manna," en ekki virðist Þ* hafa leitt til neinnar jákvæðrar nw' urstöðu. Síðan hittast þeir Sigurö«r Eggerz og Einar Arnórsson gráir fy^1 járnum á fyrrnefndum fundi 8. júlí- y°. í ágúst magnast svo deilurnar n11 þeirra og fylgismanna þeirra, að upP úr sýður, eins og vikið verður að he á eftir. ~k -k Nú er að geta afstöðu Hannesaf Hafsteins og þá með tilliti til Þe* uggs, sem gætir á fundi Sjálfstæð1 flokksins 15. febr. 1915, þegar talað * um að hann sé farinn meS Botnin Seyðisfjarðar. Kvíði sjálfstæðismaiM^ yfir því, að Hanniesi imuni enai ^ el sinni vera ætlað ráðherraembættio> ástæðulaus. Konungur kvaddi na .* einungis á fund sinn til að rseða hann um lausn á stjórnarkreppunni. almennt talið að það hefði verið veg^ ábendingar Hannesar Hafsteins, 5 ,a konungur boðaði utan þrjá fyrrnefn ^ þingmenn úr meirihluta flokknum a . þingi, þá Einar Arnórsson, oXí. Björnsson og Guðmund Hanness • Ekki þarf að lýsa því að megn óánSTgi5 ríkti í forystuliði sj álfstæSismanna v* val þremenninganma, eins og fa^3y má lesa út úr fundagerðunum ^VK MrP- um tíma, enda hefur vafalaust m°r^tt eldri stjórnmálakempum flokksins P ,f fram hjá sér gengið. Kenndu n „ óánægðu Hannesi Hafstein um ao ^ ungur sneri sér ekki beint til "^j^fi stjórnarinnar. Má vera að hann g átt einhvern þátt í því, en þó «r, nj að hann benti ekki á þreniennme eins og síðar verður að vikið. • • Áður en lengra er haldið er ástse' «a Aöur en lengra er naiaio <=•¦ - p3, til að líta inn á fund sjálfstæðisrna^.jjj meðan átökin voru hvað hörðust ^ þeirra tveggja fylkinga, seni voru að riðla flokknum. aí Jörundur Brynjólfsson er 86 ar ^ aldri og sá núlifandi fslendingur. ^ kvað lengst hefur fylgzt með og p þátt í stjórnmálabaráttunni utan ^- og innan. Eins og fram kemur af oJ.g- bók Sjálfstæðisflokksins, er ^^'ljcsin* inn þátttakandi í störfum «<? erp. 1915 og man vel atburði, enda mí0^^, Um þessar mundir, og þó nokkru gjð hafði hann gengið í verkamannai ^{(Si Dagsbrún. Kaupamenn, sern ^^í.^i unnið með að heyskap í Borgarf11 en 12 LESBÓK MORGUNBLAÐSINS

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.