Lesbók Morgunblaðsins - 24.05.1970, Blaðsíða 16

Lesbók Morgunblaðsins - 24.05.1970, Blaðsíða 16
eér, favar íal. mál vær.u borim upp — og hví þá ekki á ríkisráði hans? HAbt er söruui nær að faér er stneitzt ,gegn við- urkenningiu á fullveldi íslamds, eims og sjálfstæðismönnum b.e£ur fundizt alla m. í skeyti i-áðfaenra segir enn fremur: „Ráðherra mælti: í þingsályktuninni er því baldið eindregið íram, að uppburð- ur íslenzkra sérmála fyrir konungi sé íslenzk .sérmál, og ennfr.emur er því eindregið faaldið fram, að um þetta sér- mál verði ekki gerð önnur ákvaeSi en um önnur íslenzk .sérraál. Fyrir því er auglýsing sú, sem toirta á í Danmörku og ráðgerð er á ríkisráðsfundi 20. okt. 1913, ósamrýmanleg við skoðun Alþing- is, roeð því .auglýsingin mundi leiða til þess, að konungur hefði í íslenzku sér- máli bundið viLja sinn við viss atvik, sem löggjafarvald íslands og stjórn væru ekfci einráð yfir, og þá hefði kon- ungur eigi frjálsar hendur um breyt- ingar á atkvæSum, sem farið kyruai að verða fram á af íslands hálfu. Ég get ekki viSurkennt, að sambandinu milli íslands og Danmerkur, favort sem það er .skoSað frá sögulegu, lagalegu eða eðlilegu sjónarmiði, sé svo háttað, að þaS sé nauðsynlegl þess vegna að bera íslenzk mál upp í ríkisráðinu, og ég get heldur ekki viðurkennt, að sú spurning, hvort íslenzk sérrnál skuli borin fram í ríkisráði eða utan þess^ verði leyst eftir öðru sjónarmiði en íslands einu. En meS þetta fyrir augum faefur ekki þótt neitt vera því til fyrirstöðu aS verða við óskum Yðar hátignar um upp burð málanna í ríkisráði, og ég mundi þess vegna, skoðað frá nefndu sjónar- miði, vera reiðubúinn til þess að bera fram fyrir Yðar hátign tillögu sam- kvæmt þessu. En um leið pg ég verð að halda fast við þá íslenzku skoðun sem felst í þingsályktunmni, að upp- burður íslenzkra mála fyrir konungi sé íslenzkt sérmál, sem ráðið sé til lykta og breytt einungis eftir þeim reglum, sem giida um íslenzk sérmál, þá get ég ekki, svo leitt sem mér þó þykir það, lagt stjórnarskrármálið fram fyrir Yðar hátign til staSíestingar, nema það komi um leiS l.ióslega og greinilega fram, að ísland haidi þessum sínum gamla rétti. Ég hef viljað taka þetta fram við Yðar hátign, svo .skýrt sem mér er unnt, af því að ég álít aS hið innilega samkomu- lag miili konungs og hinnar íslenzku þjóðar verði að hvíla á ótvíræðum grundvelli. Konungur sagði: Úr því ráðfaerra ís- lands vill ekki bera stjórnarskrármálið upp til staðfestingar með þeim skilyrð- um, sem fyrir hendi eru, og lýsir þvi yfír, að þau séu ósamrýmanleg við skoð un Alþingis, verð ég að taka þetta fram; í opnu bréfi, dagsett 20. okt. 1913, er ég fyrirskipaði nýjar kosning- ar til Alþingis, lét ég í ljósi með favaða skilyrðum ég mundi geta staðfest hið nýja stjórnarskrárfrunTvarp. Um leið lét ráSfaerra íslands birta yfirlýsingu mina í rikisráðinu, þar sem ég að ráði minna dönsku ráSgjafa lýsti því yfir, að það vaeri tilætlun min aS birta í Danmörku það, sem ég sagði i mínu opna bréfi til fslands, -að ég mmidi ekki breyta ákvörðun minni um það, að sérmál fs- lands verSi lögð fyrir mig í rikisráðinu, nema sett væri ný skipun um hið .stjórn skipulega samband milli DanrQerkur og ísLands. Þegar Alþingi á ný samþykkti stjórnarskrárfrumvarpið, v.ar þvi þess vegna fullkunnugt am þessi skilyrSL; ef það ekki vildi fá stjórnarskránni fram- gengt með þessum skilyrðum, hefði það átt aS leita samkomulags um skilyrð- in, áður en þaS samþykkti frumvarpiS á ný. Ég get þess vegna ekki taiið «mig sannfærSan um að afstaða Alþingis, eins og henni -er lýst af ráðherranum, geti verið endanleg, og ég beini því til hans aS birta alþingismönnum það, sem ég hefi sagt hér í dag, og fá frekari vissu um það, hvort þvá sé svo varið, að Alþingi óski ekki að fá stjórnar- skrárfrumvarpið staðfest með þessum skilyr.ðum, sem ég hef sett, og fram- vegis ver.S aS halda fast viS. Eáðherra sagSi: Þegar .athuguS eru starfskjör AJþimgis þaan stutta tíma, sem það stendur yfir, var ekki hægt aS búast við því, aS Alþingi þaS, sem nýkosiS var 1914 og fyrst varð að ræða og .gera sér Ijósa afstöðu sina um spurn- ingu þá, sem hér er um að ræSa, gæti fengið tíma til innan þinglausna að leita samkomulags um þau ski'lyr,ði, sem Yðar hátign hefux nefnt, en ég gat e'kki látið ySur heyra ályktun Alþingis orðrétta, þagar ég átti tal viíS Yðar hátiign siS- asta sumar. Ég verS líka að ætla að Alþingi hafi, með því að láta ráðherra íslands, sem ber ábyrgð gagnvart þing- inu, birta YSar hátign skoðun sína áður en stjórnarskrármálið yrði staSfest, á sem áhrifamestan hátt, sem .unnt var, látiS sínar óskir í Ijósi. Ég efast alls ekki um, að skilningur þingsályktunar- innar, sem ég hef haldið fram, gefi rétta mynd af fullnaðarskoðun Alþingis, og sryS mig í því efni eigi aSeins við efni ályktunarinnar, heldur einnig við skoð- anir, sem ég hef fengið símleiSis, með- an ég hef dvalið í Kanpmannahöfn, frá ráðandi alþingismönnum, eftir að ég átti tal við Yðar hátign um þetta mál. Þö að ég mundi ekki fresta að verða við þeim tilmælum, er Yðar hátign haf- ið mi uppi látið, ef ég hefði minnstu von um að geta með því stutt að úr- lausn málsins, þá held ég, að eftir um- mælum Yðar hátignar um skilyrðin fyr- ir staðfestingu, og samkvæmt þvi, sem ég hef tekið fram, að ég geti ekki farið aðra leið en að taka tillSgu mína aftur. Ég verS þó áður að gera Yðar hátign kunmigt, að ég tel mái þetta svo þýð- ingarmikið, að geti stj órnarskrármálið ekki náð staðfestu á grundvelli þings- ályk.tuiiarinnar, þá verS ég að tilkyrma Yðar hátign, að ég mun beiSast lausn- ar, en fullnaSarlausnarbeiðnina vildi ég ekki koma fram með fyrr en ég hefSi fengið tækifæri til þess aS bera upp við Yðar hátign þau mál frá síð- asta Alþingi, sem enn hafa ekki verið til lykta leidd. Konungur sagði: Þar sém nú er svo konaið, sem tóðherraim hefur frá skýrt, verS ég ett láta þá ósk í ljósi, að bera mig' gamia«i við íslenzka stjórnmálamenn úr ýmsum flokkum um það, hvort unnt sé að leysa ágreining þann, sem er um rikisráðsspurninguna. til að greiða fyrir stjórnarskráirmálinu. Ráðherra mælti: Um leið og ég held fast viS ummæli mín, leyfi ég aoér að taka aftur tiliögu mína um staðfest- ingu stjórnarskrárinnar, og tillögur þær, sem. standa í sambandi viS það máL um aS gefa út allrahæstan úrskurð um uppburð íslenzkra mála, svo og lög um breytingu á lögum 3. ofctóber 1903, m skipun æðstu stjórnar landsins." U«iir lofc fundarins kvaðst Sigurður Eggerz ekki efast um að þingsályktun- in, eSa fyrirvarinn, gæfi rétta mynd af fuLkiaðarskoðun Alþingis, og þar sem konnngur vildi ekki fallast á hann, sæi hann ekki aðra leið opna fyrir sig «n tafca aftur tillögu sína um staðfestingu stjórnarskráriiMiar. Lýsti hann yfir því, að hann yrði að biðjast lausnar frá ráð- herraembætti, ef stjórnarsfcráin næði ekki staðfestingu á grundvelli fyrirvar- ans. Konungur gat þess þá, eins og fyrr segir, að hann mundi bera sig saman við íslenzka s.tjórnmáLamenn úr ýmsum flokkum um það, hvort unnt væri að leysa ágreininginn um uppburð ís- lenzkra mála í ríkisráðinu. Ráðherra fslands bar þá upp tillögu Alþingis i fánamálinu, en konungur bað einnig um að fá aS ræða það mál við þá stjórn- málamenn íslenzka, sem hann kveddi á sinn fund. „Ráðherra íslands kvaðþetta enn styrkja ósk sína um að biðjast lausnar." Þá ósfcaði ZahLe, forsætisráðherra Dana, eftir leyfi konungs til að mega birta í Danmörku skýrslu um það sem hefði gerzt í ríkisráðinu og undirritaði hann sjálfur þá skýrslu. Ráðherra ís- lands mótmælti því: „Ef svo ber að skilja undirskrift forsætísráSherrans undir þessa skýrslu, að hann taki á sig nokkra ábyrgð á íslenzkum sérmálum, verð ég að mótmæla því. Ég biS um leyfi YSar hátignar til að birta á ís- landi það, sem nú hefur gerzt í ríkis- ráðinu." A Jíy^> ^Æe^s sÁ-Aí*^, a^i> ^^tí, -jí&V^w <p^^i -C '&r-i (KÍSS*!**- , a&-L^L-, /.l-Cr-í-r *-3ÆC-&&-,*>z~^>-, **^<*^,~> ***> *—¦ ^^~™' ^ v**-w~-, ^, /frsz-t-*-*£ 'c^-J'^Á/'^k ***"*l& j^^^^w -ý?^^~\T^~* ^-í-^^> _ a->^^^^^f''^cJ'' J >-^l/i ý^C' --^ttrr -J~7*ý1Lk*nJi ¥- ~>mU /~?/7- /ge^ui^LAí/'StJ^^-^^H ¦ &ihfc>>»'%*iA&»,&t fly. *^/&'ó£IcJ%m^>jL£ * •~~7~° — :c~-<r Hér m& s&]ota btn I, «1 gWJggvunar á því sem síðar segir, að Hannesi Haf- stein hafði orSið svo vel ágengt í fána- máliöu 1913, aS höfuðandstæSingur hans, dr. Valtýr Guðmundsson, getur ekki annað en dáðst að því, og var hann þó sízt af öllu ginnkeyptur fyrir að bera lofsyrái á Hannes. „Ég held að ómögu- legt sé að neita," segir hann í bréfi til mágs síns dags. 24. nóv. 1313, „að ráð- herra faafi í fánamálinu orðið meira ágengt en útlit var fyrir og að hann hefir því beinlínis snúið á Dani, enda er víst talsverð gremja hér <í Danmörku) hjá mörgum út af þvi Auðséð líka á ummælum kgs. (konungs, Kristjáns X), að honum hefir verið þvernauðugt að saimþykkja og vill skella skuldinni á Zahle, af því hann hafi ekkert haft að athuga við þetta. Þetta mun líka vera svo, að kgr. hafi því aðeins látið sig, að H.H. hafi verið búinn að vinna dönsku ráðh. með sér og þeir aftur búnir að tryggja sér samþykki flokksforingja Dana, en kgr. stóð einn, og þá gat hann ekki lengur lagzt á móti, faeldur varð að beygja sig . . . að mögulegt væri að fá eitthvert lokalflagg var ég aldrei í vafa um . . . En .að Hannes komst þó svona langt, er sjálfsagt því að þakka, að hann hefir teflt á fremsta hlunn og ætlað að láta skeika að sköpuðu. Það þurfa ráðherrar að gera — bæði gegn kgi og alþingi." Hannes hafði lagt fram fánamálið fyr ir konung í ríkisráSi og segir að ís- lenzka þjóðin eigi þá ósk að fá ís- lenzkan fána, sem notaSur verði á Is- landi og í landhelgi íslands og lýsir konungur yfir því, að hann fallist á til- lögu ráðherra íslands. En eins og ráð- izt er á forystumenn Dana, sem þetta samþykktu, í Danmörku, þannig verð- ur Hannes Hafstein ekki síður fyrir heif-taTlegum árásum hér heima fyrir framgöngu sína, og ekki sízt er það gagnrýnt, að forsætisráðherra Dana skyldi taka til máls í ríkisráðinu um íslenzld; sérmál, þ.e. fánamálið. En ís- inn var brotinn. Eins og að líkum lætur, urðu skipt- ar .skoðanir á framkomu Sigurðar Eggerz á ríkisráðsfundinum, þótt hann hefði „teflt á fremsta hlunn." En nú stóS kóngur ekki „einn". Flofcksbræður SigurSar í SjáltstæSisflokknum fögn- uðu þó mjög framkomu hans, enda hafði hann haft nákvæmt samband viS þá frá degi til dags um allt, er aS málinu laut, eins og skeytin og fundagerSarbók Sjálfstæðisflokksins um þetta leyti bera með sér {fundagerðin sýnir við hvaða alþingismenn hann ^hafði samband, þ.e. fickfcsmenn sína). Á fundi 30. des. sem stuðningsmenn Siálfstæðisflokksins efndu til í Reykjavífc <sumir segja að 600 manns hafi sótt hann) var lýst fylgi við ráSherraim. Sveinn Bjönmsson bar fram tillögu, sem samþykkf var í einu hljóðd: „Fundurinn þakkar ráðberra fram- komu hams í ríkisráði 30. nóvember þ.á_, telur skoðanir þær, sem hann hélt þar fram í umræSum um stjórnarskrár- málið vera í fuEu samræmi við vilja meirifaluifca kjósenda fyrir síðustu kosn- ingar og álítur vel farið, að ráðherra flutti .svo Ijóst víð Dani skoðanir ía- lemdinga í dfiiJaimálunum." Ráðfaerra var .svo ákaft hylitur a£ fuHLdarmSnnum og í iok fundarfavs bað hann menn farópa faúrra fyrir fóstur- jörðinni. Þá birta einnig 18 þlngmemn yfirlýsingu, þar sem þeir telja „fram- komu ráðherra í ríkisráðinu í fullu samraBmi yið þingviljann og að þeir álitu fyrirhugaða yfirlýsingu konungs til Dana ósainrýmanlega við fyrirvara Alþingis." • • Er þá komið að því, þegar konungur boðar Hannes Hafstein einan á sinn fund í febrúar 1915. Óttuðust Sjálfstæð- ismenn að konungur mundi fela hon- um ráðherraembættið en svo var ekki, enda faafði hann ekki bolmagn til þess 18 LESBÓK MORGUNBLAÐSINS 24. miaí 1870

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.