Lesbók Morgunblaðsins - 24.05.1970, Blaðsíða 21

Lesbók Morgunblaðsins - 24.05.1970, Blaðsíða 21
flokknum. Það er stílað „Til ráðurteyt- is íslands", og er svabljóðandí: „í trausti þess að stj'órnirjini sé áhuga mál að nota hvert tækifæri til að koma í framkvæmd þeim ásetningi er hún lýsti í boðskap sínum til Alþingis 5. jan. b-á., að efla fullt sjálfstæði Iandsins, Ieyfír undirrituð stjórn Sjálfstæðls- flokksins sér að benda á og leggja það fastlega til að forsætisráðherra nú í ut- anför sinni á fund konungs hlutist tO. um, aS vér nú þegar fáum fulla viSur- kenning fyrir sérstokum siglingafána, sem vér bæði teljum oss eiga fullan rétt á og öllum er ljóst að er oss á þessum tíma hin brýnasta nauðsyn. Jafnframt skulum vér leiða athygli að því, hver nauðsyn væri á, að vér í sambandi við þetta mál gætum fengið viðurkenning konungs fyrir, að sam- bandi fslands og Danmerkur sé þannig varið, að þótt annað landið lendi í ófriði geti hitt verið hlutlaust. Reykja- vík, 4. maí 1917. Benedikt Sveinsson, Bj'arni Jónsson frá Vogi, Kristinn Daní elsson, Páll H. Gíslason, Sig. Eggerz og Skúli S. Thoroddsen." (yngri). • • Löng og merkileg saga er að renna skeið sítt á enda. Margt hefur gerzt og sumt misjafnt frá því þessir menn hitt- ust fyrst með ólíkt veganesti en eina þrá, að fsland yrði fullvalda ríki. Skúli Thoroddsen og Björn Kristjánsson hðfðu á sínum tíma verið í hópi ein- örðustu stuðningsmanna dr. Valtýs Guð mundssonar gegn landshöfðingjavald- inu og Heimastjórnarflokknum, hinir landvarna- og sj'álfstæðismenn. Nu snúa þeir enn einu sinni bökum saman og sigla ásamt gömlum andstæðingum, sjálf stæðisfleyinu hraðbyri inn í nýja og von andi bjarta framtíð, með íslenzkan sigl- ingafána við hún, en hann hafði ávallt verið eitt helzta hugsjónamál þeirra. Að vísu tókst þeim aldrei að ná þeim áföngum, sem Hannesi Hafstein ogJóni Magnússyni lánaðist, því að Dönum þóknaðist ekki að hlusta á svo háværa og kröfuharða andstæðinga. En aldrei verður því neitað, ef hafa skal það er sannara reynist, að með aðhaldi sínu og hugsjónum áttu þeir örlagaríkan þátt í þróun mála. Sanngjarnt má því teljast að þeim skyldi auðnast að eiga aðild að þeirri stjórn, sem að lokum sigldi sjálfstæðisskútunni í höfn. En eins og af þessu yfirliti má sjá, hrikti oft í flokknum og munaði litlu að inn- viðirnir brystu. Og enn urðu átök í flokknum. í bréfi frá Jóhannesi baejar- fógeta til dr. Valtýs segir svo, 22. ágúst 1917: „Nú eru þeir atburðir að gjörast á þinginu að Bj. Kristjánsson er að fara úr ráðherrastöðu og í Landsbank- ann aftur, en Sig. Eggerz kemur í stað hans. Bj. Kr. er búinn að missa allt traust í sínum flokki." Þannig hafa örlögin oft leikið Sjálf- stæðisflokkinn grátt. Hann hefur verið sterbur og samTteiriia&ur í andófi, en veikur og sundraður í meðbyr. Það dreg- ur að visu nokkuð úr þeim ljóma, sem á hann hlýtur að falla í augum hvers góðs íslendings, auk þesa sem sjálf- stæðismenn voru ekki alltaf vandir að meðulum, t.a.m. hlýtur það að stinga í augu að sjá í fundagerðarbókum flokksins svo fánýtt ráðabrugg eins og það, að reyna að fá felld niður eftir- laun ráðherra (Hannesar Hafsteins) og skáldastyrk eins helzta og baráttuglað- atsta stuðniinigamiairans haine, Jóins Ólafs- sonar ritstjóra. En hvernig sem á innri átökum sj'álfstæðismanna stendur, má segja um þá, a3 þeim var ekki skapað nema skilja. Sj álfstæðisf Ieyið siglir oft ast erfiðan sjó. Stundum hverfur það í ðldudal persónulegs rígs og valda- streitu, en skýtur ávallt upp aftur. fs- lenzka þjóðin þarf á þessu fleyi sínu að halda. f röðum sjálfstæðismanna voru alla tíð úrvalsmenn, stefnumót- andi, hugsjónaríkir og stoltir fyrir hönd þjóðar sinnar. Þeir hefSu átt skil ið að hafa heilladísina oftar sín megin, — i Lighccl med det isiaudskeF Miaisierhinis nllcreiur »u béstaaendc Kontnr i Kobenliavu — .híir lil On- gave at silcre Santarkcjdet incllem negcringerne og at ¦varelage de eguc IJorgeres Ínlcr'esser. Dct síilles imidlertid hvert af Landenií frit fac at hestemme, bvilken Forni det niaatfe öuskc at give denne- siu Hepræsentation. Til §§ tG og 17. Der er opnanet fhld Enighed om Opreilcisen og Sammen'stcmingcn dels a£ et raadgivcnile Jsævii, hvis Opgnve et at fremme Samvirken mcliem. r.aii.- dene, lilslrcebe- Ensartethed í dercs Lnvgivmuger og vaage over, at der iklce. vedtagcs Fornnslalt- ninger, som knnde være til Slcade for dct nndet Laud, — dels af et Yoldjjiflsnævn tii Afgörclse af mulig opsiaaende Ueuiglieder om Forhundslovens Forstaaelse. Tii s ia- Tsiands Erklæring af stedsevarende Neidrniitet forudsietter i Overcussleinmelse med denne For- bundslovs Karakler, at den ene af de to Stater kan forhlive neutral, selv om den andcu indvikics i Kdg. Til 5 20. Yed at heslemme, at.Loven trxder i Kraft tlcn 1. Decemher d. A., formeues det, at der vil være- givet rundclig Tid UI, at deií kan. hlive vedtaget af Althinget, godkendt af de islandske Yæigcre og vedtaget af Eigsdagen. andi skrifstofu stfilrnarrá3s Islands'i Kaupmanna- Iiöfn, — sem hati hað hlutvsrlc. uð. tryggja. sam- vinnu milli stjórnanna og gætu hagsmuna. horgara. sins lands. En hvorf land cr liiu'3 sjiilfráU. um a& álcveaa, hvernig það kynni að vilja haga [ioísii fyrirsvari. Um 1G. og 17.,-gc Pa3 heíir náðst fullkomið snmícT?muIag:um stofn- nn og skipuiv tveggja liefnda, annarar ráðgjafar- nefmiar, scm hefir það hlulvcrk að efla1 samvinnu uiilli Iandanha, stuðla að samræmi ,í Iögnjaf þei'rra og. hafa. gætur á þvi, að engar ráðshifauÍE sjea. gcrðar af öðru' landiiiu, scnl. geti orðið til tjuns; fyrir hitt hmdið, — hinnnr gerðardómsnefndar til þess að slcera úr ágreiningi, cr risa kynni um skihiiug samhaudslagaoua. t7m 19. gr. ¦¦. Yílrlýsing íslands um ævarandi hlutleysi. hvilir' ú þvi, að sauikvaimt cðli þcssniá sambandslaga get* nr annað rilcið verid hlullaust, þó að hitt íendi i ófriði. Unx 20. gr. Þar scm ákvcðið er að lögin gangi i gildi 1. des- emher þ. á., er búist víð, að nægur llmi vcrði til þess, að Iugin gcti orðið samþykt i tæka tið af alþingi og isienalcum kjósendum og ai rikisþingi Daumcrkur. Eeykjavik, 18. Juli 191& f t /ÖckQACiA <t<pc—---- C/ /&*' ^l/^t^ ^í, /7 'u#&y '<***eS¥, fi**&*4L0t4C, , WV.ÍÍW Undirskrift sambandslaganna 1918. þótt vafasamt sé að það hefSi flýtt fyrir siálfstæði Islands. En sú staðreynd er eirtnig athyglis- verð, og e.t v. táknræn, þegar litið er yfir sögu þessa tímabils, að ísland nær fullveldí sinu í stjórnartíð Jótis Magnús- sonar, gamalgróins heimastjórnarmanns og samherja Hannesar Hafsteirts, en for- maður íslenzku sambandslaganefndarirtn- ar er Jóhannes Jóhannesson, sena mjög ko.m við sögu uppkaistsiHS, yfírgiefur sjálfstæðism'enn, hallast að stefhiu Hantn- esar og hafraar aS lokuim í röðum heima- stjórniarmanna. Aðrir í íslenzfca hluta niefndarinnar koima mjög við sögu í yf- irliti þessiu, Bjami Jónssion frá Vogi, Ein- ar Arnórsson og Þorsteinn M. Jó'ntssioii. Margt stuðlaði að því, að samningar tókust 1918, ekki sízt það, að augu Dana beimdusit eftir heimsistyrjöldina fyrri að vandamálum sem naertækari voru en fsland. Samt skyldi eug- irun halda, að fullveldi isla-nds 1918 hafi fengizt átakalaust. Síður en svo. Utn það ber fundagerðarbók SjálfstæSis- flokksins órækast vitni. Má t.a.m. þessu viðvikjandi vitna f fundargerðina frá 12. júní 1917. En áður er rétt að geta þess, að jafnaSarmenn í Danmörku höfðu ver ið afskiptalitlir um sjálfstæði íslands og skilningur þeirra takmarkaður. Hafa þeir t.a.m. búizt við, að fslendingar gætu sætt sig við sameiginlegan begn- rétt. En það lá auðvitað víSsfjarri fs- lendingum, svo miklu fámennari þjóð, aS fallast á slíka lausn. Borbjerg. full- trúi danskra jafríaðarmanna, varð þess fljótt vísari, er hana kom til íslands aS taka þátt í störfum Sambandslaganefnd- arinnar 1918, því að hann kallaði full- trúa verkamanna á Alþingi, Jörund Brynjólfsson, á sinn fund og bjóst við, að hami). mundi fallast á sameiginlegan þegnrétt,. en Jörundur aftók það meS tSBn, svo að ekki fór á milli mála. En forystumenn. j afnaSarmanna hér, Jón Baldvinsson og Ólafur Friðriksson, köll uðu saman fund í Jafnaðarmannafélag- iriUv sem stofnað hafði verið fyrr á ár- ÍDU, og höfSu uradirbúið aS samþykkja sanaeiginlegan þegnrétt Dana og fslend inga að ósk danskra flokksbræðra sínna. Jörundur hafði gengið í Jafnað- arm.aniiafélagið og fór á fundinn., Þeg- ar forystumennirnir drógu upp tillög- una um þegnrétttinin, spurði Jörundur, hvort þeim væri „virkilega alvara að samþykkja þettar" og svoruðu þeir þvi játandi. En Jörundur lýsti þá yfir því, að hann mundi berj.ast af alefli gegn þessu. Er tillagan hafSi verið samþykkt, gekk hann af fundi og hélt be'ma. leið niður í þing, skiifaði úorsagnarbréf úr Jafnaðarmannafélaiginu, sendi dreng með það undireímsv og barst úrsSgm hans á fundinn, áður em íw»um var slitið. Og enn skýrir fandiairgerð SJáMstæð- isflokksins frá 12,. jóni 19H7 þá erfíð- Ieika, sem við MSstu. 5>á var rniðstjióim flokksins öll, nenaia Skúli &. 1T!torodd- sen, saman komira hjá Jóml Maguássyni, forsætisráðherra^ sem hafSi kvatt hana til f'undar við sig^ svo að. hanrr mætti skýra henni frá aðgerSunœ sinum í utan- för sinni „út af erindi flokksstjomar- Innar 4. -f.m., sérstaklega um siglínga- fána, en eirtnig ttm samband Iandanna. Skýrsla hans var í aðalatriðum á þá leið, að hann heföi átt tal við forsætis- ráðherra Zahle ud fánann. Hefði hann tekið því fálega og talíð svo hafa verið álitið, að með því fyrirkomulagi, sem n.ú væri,. hefði fánamálinu verið raðið varanlega (varig) til lykta. En er ráð- herra. mótmælti að svo hefði verið frá fs lands hálfu, hefði hann ekki móti því borið,. en að svo hefði verið af Döhum álitiði. En aðailega kvaðst ráSherra hafa snúið sér til konungs um erindi þetta og tjáð honum, að íslendingar mundu með litt skiptum samhug stefna að því marki, að sambandið yrði konungssam- band eitt og getið við hann áskorunar þeirrar, er flokksstjórnin hefði sent honum, og þótt það væri ekki komið frá meirihlutaflokki, þá mundu flokkar þihgsins samhuga um þessi efni og al- menn hrifhing um siglingafánann. Hefði konungur tekið máli hans vel og látið í ljós, að breyttar mundu verða orðn- ar skoðanir að heimsstyrjöldinni lok- inni um ýmislegt, er að stj órnarháttum lyti, og heitið því að taka fánamálið til yfirvegunar, en talið þó ekki mundu hægt að koma þvi í framkvæmd, meðan það ástand væri sem nú er." Forysta Jóns Magnússonar og heima- stjórnarmanna er hafin. Margir höfðu kastað fjöreggi þjóðarinnar á milli sín í langvarandi og oft æði þreytandi valda baráttu, aðrir reynt að .gæta þess eins og kostur var. Nú hefur Jón Magnús- son fjöreggið í sinni hendL Og með því að allir lögðust á eitt undir forystu þessa vitra og varkára stjórnmála- manns, tókst íslenzku þjóðinni Ioks — að unga því út, svo að notuð séu orð Björns Jónssonar við anrtað tæMfæri. Jón Magnússon hafði í ríkum mæli þá hæfileika sem Lao Tze telur mesta prýði á miklum leiðtoga: Góður foringi kem- ur sínu fram meS hægð. Mætti jafnvel segja að Jón Magnússon hafi verið hugs u« þessara orða holdi klædd. Hann starf aði eins. og dómari: hlustaði í hverju máli á rök beggja aðila — og kvað síðan upp sinn dóm. Og þegar hann hafði gert upp hug sinn, var hann flestum fastari fyrir. Hann var, eins og sam- þingsmaður harts, Jörundur Brynjóifs- son, kveður að orði, er hann lítur yfir faxinn veg, „ákaflega vel gefinn mað- ur og einkar gætinn og slyngur sarnninga maður. Sennilega kom það aldrei eins berlega í Ijós og í samningunum við Dani 1918. Hann hafði undirbúið samn- ingaviðræður bæði heima og erlertdis og sagt konungi, er hann sigldi til Kaup- mannahafnar, að ekki þýddi að bjóða fslendingum upp á annað en fullt sjálf- stæði. Þetta var aðalhugsjónamál sj'álf- stæðismanna og raunar heimastjórnar- maiana einnig, þótt menn greindi á um leiðir aS markinu." Jörundur Brynjólfsson segir, að ekki hafi vearíð aiugvelt að mynida stjórn, þeg- ar Jón Magaússon tókst það á hend- ur svO' óflokksbundnir sem margir þing- menn voru. „En þegar andstæðhigar Btans héldu, að> þeir væru búnir að ná frá horaum einum þingmanni, var hann búinn að raá tveimur frá þeim." • * Lýkur svo þessu yfirliti og aðeins ástæða a'ð bæta þ>ví við, aS Ís-lemidánigar búa emi og vonandi ávallt að störfum, aetrjiarðarást og frelsishugsjón þeirra manna sem hér haf a komið við sögu — sjáHstæðL ísiaoáis er sá baiutasteimn sem þeir reistu sér. Okkur,, sem nú lifum, befur greint á nrn, leiðir til að við- taldía þvL LM þeitn-a og barátta sýnir að frjáJsujn, möitnum er ekM ætlað að haffa allir eina sk-oðun. En störf þeirra, sem komu fullveldi ídands í höfn, vísa veginn, Vonandt á sá fáni, sem er tákn þess fslands, sem þeir óskuðu sér, eftir að blakta um ókomna framtíS yfir frjálsri þjóð og frjálsu landi, með æ sterkari bakhjarl efnahags og menn- ingarlegs sjálfstæðis. Þá hafa verk þeirra ekki verið unnin fyrir gýg, Og ratiniair er akfeuar og þeim, sern eftir koma, ekki aininað hlutverk ætlaið en stanida vörð um þann veruleik, sem óx úr draumsýn þeirra og hugsjón. 24. maí 1970 LESBÓK MORGUNBLABSINS 21

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.