Lesbók Morgunblaðsins - 19.03.1988, Blaðsíða 2

Lesbók Morgunblaðsins - 19.03.1988, Blaðsíða 2
HE IMSPEK 1 LEGAR bollaleggjIngar Veruleiki breytíngarinnar oghiðEina Eftir ÞÓR RÖGNVALDSSON Isíðasta pistli gerði ég grein fyrir því að sá hornsteinn sem öll heim- speki heimsins hvíldi á væri veru- leiki breytingarínnar; þ.e.a.s. sú staðhæfíng að breytingin væri raunveruleg og sönn. Hinir fyrstu heimspekingar gengu nefnilega út frá því sem vísu að alit væri stöðugum breytingum — og því forgengi- leikanum — undirorpið. Það var því eðlilegt að þessir hugsuðir skyldu líta á það sem sjálfgefið viðfangsefni að útskýra og skil- greina andstæðu breytingarinnar; þ.e. að skilgreina eðli óbreytileikans; hins Eina. Hinir fyrstu heimspekingar hafa verið kallaðir náttúruheimspekingar. Ástæðan er sú að þeir álitu að andstæða breytingarinn- ar — þ.e. hinn sanni óbreytileiki — væri eitthvert Frumefni, sem væri undirstaða alls sem er; og því undirstaða fjölbreytileik- ans sjálfs. Forn-Grikkinn Þales, sem álitinn er vera hinn fyrsti raunverulegi heimspek- ingur sögunnar (vitað er að hann spáði fyr- ir sólmyrkva árið 585 f.Kr.) gerði því þann- ig skóna að Frumefnið — undirstaða alls sem er — væri ... vatn. Fyrsta raunveru- lega athugasemd eða íhugun heimspekinnar er því þessi: „Allt er vatn." Engum blöðuni er um það að fletta að það eru einmitt yfirlýsingar af þessu tagi sem alla tíð hafa fælt leikmanninn frá heim- spekinni. Yfiriýsing af þessu tagi brýtur nefnilega ekki aðeins í bága við heilbrigða skynsemi; hinni Heilbrigðu skynsemi verður hreinlega illt af hugsunarhætti sem þessum. í annan stað veit heimspekin auðvitað full- vel að niðurstöður hennar fara ekki alltaf saman við heilbrigða skynsemi. Það er líka svo að eðli málsins samkvæmt er ætíð nauð- synlegt að lesa heimspeki með „góðum vilja"; ekki vegna pess að hún sé svo tornæm að nauðsynlegt sé að taka sérstakt tillit til hennar; heldur vegna hins að það kostar yfirleitt töluvert átak að segja sig í fótspor hennar. Hvað meinar þá Þales í raun og veru þegar hann heldur því fram að „allt sé vatn"? Meinar maðurinn virkilega að þetta borð sem ég sit við og þessi penni sem ég held á; veggirnir í húsinu og bíllinn sem ég á; að allt þetta sé... vatn? Svarið er að sjálfsögðu — vegna þess að um er að ræða heimspekilega röksemdafærslu — bæði „já" og... „nei". Vitaskuld gerir heimspeking- urinn sér grein fyrir því að húsið er raunar hús, og bfllinn.. . bíll. Annað mál er að ekki getur allt verið hús, og ekki getur allt verið bfll. Það er m.ö.o. ekki ólíklegt að Þales mundi benda á þá staðreynd að varla geti húsið eða bfllinn verið Frumefni eða frumorsök alls sem er. í sem stystu máli er sennilega hægt að orða röksemdafærslu Þalesar eitthvað þessu líkt: Allt fæðist og allt ferst í vatni; vatnið gufar upp og breytist í loft; vatnið frýs og breytist í ís (jörð). Vatn er þess vegna ekki bara vatn í venjulegum skilningi þess órðs, heldur líka — í umbreyttu formi — ís, gufa, fískur, jörð, tré o.s.frv. Vatnið er þannig undirstaða allra hluta eða Frumefnið; það sem allir hlutir eiga sameiginlegt. Hinir sérstöku hlutir hins áþreifanlega heims — húsið, bfllin/i — eru forgengilegir og eilífum breytingum undirorpnir. Vatnið hins vegar blfvur. Vatnið er þannig — samkvæmt skiln- ingi Þalesar'— hið sanna einstæði sem allir hinir sérstöku hlutir tilverunnar eiga rætur sínar að rekja til; hið Eina og hið Sama sem ávallt birtist á ný í sérhverju birtingarformi fjölbreytileikans; þ.e.a.s að vatnið er hinn virkilegi einsleiki allra hluta — það sem er eins eða sameiginlegt með öllum hlutum — og því hin sanna ásjóna óbreytileikans í fjöl- breyttu litrófí tilverunnar; hið Eina. Nú gefur augaleið að nútímamaðurinn getur á engan hátt sætt sig við „útskýring- ar" þessarar fyrstu heimspeki. Fyrst ber þar að nefha, að auðvitað er um töluvert tilviljana- eða handahófskennt val að ræða — svo að ekki sé dýpra tekið í árinni — þegar Þales vill gera vatnið að undirstöðu allra hluta. Hvers vegna endilega vath? Því ekki alveg eins jörð, eld eða loft? Reyndin var líka sú að fljótlega komu aðrir náttúru- heimspekingar til skjalanna sem álitu að Frumefnið gæti alls ekki verið vatn, heldur hlyti það að vera... loft; já, eða þá til skipt- is jörðr..vatn, loft og eldur; og er kannski athyglisvert að náttúruheimspekingarnir grísku höfðu þannig dottið niðrá frumefnin fjögur sem samkvæmt síðari tíma hefð — eru undirstaða alls sem er. Kannski sakar þó ekki að geta þess — svona á milli sviga — að eðlisfræði nútímans rennir raunveru- lega stoðum undir megintilgátu Þalésar — sem og annarra grískra náttúruheimspek- inga — þ.e.a.s. þá kenningu að til sé eitt- hvert Frumefni eða frumorsök allra hluta. Þett er staðreynd sem að sjálfsögðu er allr- ar athygli verð, en sem þó sannar í raun- inni hvorki eitt eða neitt. Það sem hins vegar raunverulega skiptir máli í sambandi við heimspeki Þalesar eru eftirfarandi tvö atriði. í fyrsta lagi er það sú staðreynd, að allir hlutir verða skiljanleg- ir ef við hugsum heiminn út frá þeirri for- sendu að vatnið sé frumorsök alls þess sem er. Þannig verður nefnilega mögulegt að útskýra allt. Heimurinn lýtur sum sé ákveðnum lögmálum — þ.e. lögmálum vatnsins — og þessi lögmál eru ekki skiln- ingi mannsins ofvaxin. Skynsemi þessa heims (lögmál náttúrunnar) og skynsemi mannsins (þekking hans á lögmálum náttúr- unnar) falla því í einu og öllu saman og eru þannig ein og sama skynsemin. í öðru lagi má af ofansögðu ljóst vera að heimspeki Þalesar skilur heiminn — eða . reynir að skilja hann — þessa heims skilningi. Dulúð- in víkur því fyrir heiðríkjunni; hjátrúin fyrir skynseminni. Þetta sfðara atriði er mjög mikilvægt, og í rauninni er það svo að sann- leikur heimspekinnar er ætíð af þessum heimi; jafnvel þegar hún hættir sér út á hálan ís hinna fjálglegustu hugsjónasmíða. Á þessu stigi málsins ætla ég ekki að rökstyðja þessa fullyrðingu mína nánar, og læt mér nægja að gera eftirfarandi athuga- semd: Heimspekin „skilur" áyallt skilningi skynseminnar; trúarbrögðin hins' vegar „skilja" skilningi andaktarinnar. Þannig var sum sé upphafíð. Hinir fyrstu heimspekingar gáfu sér breytileika hlutanna eða breytinguna sem forsendu fyrir íhugun sinni. Næsta kynslóð heimspekinga setti hins vegar spurningamerki við veruleika breytingarinnar. Viðfangsefni þeirra var þannig að reyna að svara þeirri spurningu hvort breytingin væri sönn eða ei. Meira þar um í næsta pistli. Höfundurinn er heimspekingur. Sálför frú Garrett Um merkilega tilraun sem skipulögð var af erlendum lækni og Þórði Sveinssyni, yfirlækni við Kleppsspítalann. Tekið upp úr bók Susy Smith: Out of Body Travel, sem útkoml986. Úlfur Ragnarsson læknir snaraði á íslenzku. ¦^^w BBBP* orkilegustu sálfara- ¦L M lýsingu frú Eileen l^R /1 Garrett er lýst í bók I ^^H m I hennar. „Ævi mín í I ^hL# I 'e't að tilgangi miðils- H starfs". Tilraun þessi M ^B var skipulögð af Dr. tmmmm W ¦¦BMMiihl, kvenlækni, samstarfi við frú Garrett, og Þórði Sveins- syni, yfirlækni við Kleppsspítalann í Reykjavík. Til að varðveita nafnleynd þeirra, sem að tilrauninni stóðu, voru þau ekkí nafngreind í áðurnefndri bók og Nýfundnaland var sett inn í textann í stað íslands. Tilraunin gerði ráð fyrir að frú Garrett stödd í New York yfir- gæfi efnislíkamann þar og heimsækti Þórð Sveinsson í Reykjavík (í ljósvakalíkamanum), en þar hafði hann sett á svið sérstakar að- stæður f tilraunaskyni. Frú Garrett greinir þannig frá starfshætti sínum: „Þegar ég fer út úr líkamanum getur tvífari minn (ljósvakalíkaminn, sem lítur alveg eins út fyrir sjónum þeirra sem skyggnir eru) notað skynfæri sín með svipuðum hætti og efnislíkaminn. Til dæmis sit ég einhvern dag- inn í skrifstofu minni, þegar snjókoma er úti, en get samtímis skynjað mig á öðrum stað þar sem sumar rikir og allt er f blóma. Þar get ég notað öll fimm skilningarvitin, snert blómin, séð sjóinn, heyrt öldufallið, fundið þarailminn og skynjað saltkeiminn í sjávarúðanum. Undarlegt er að hvert smáat- riði festist mér í minni, þegar ég fer þannig út úr lfkama mínum með fullri vitund. í dag- legu lífi er ég hinsvegar nokkuð gleymin á slíkt. Þá sljóvgast minningin um hluti og Þórður Sveinssoa. aðstæður furðufljótt." Þegar hún fór sálforum til íslands, fann hún rakann í loftinu og ilminn af blómunum f garðinum við doktorshúsið f nánd við sjó- inn. Hún fór innf húsið gegnum vegginn og var þá stödd f herberginu, sem ætlað var til þessarar tilraunar. Fyrst var þar enginn, en von bráðar kom læknirinn gangandi niður stigaþrepin og gekk inn. Þórður, læknir, Sveinsson var sjálfur dul- skyggn f besta lagi. Hann varð strax var við ósýnilega návist gestsins, sem kominn var, um leið og hann gekk f stofuna. Hann yrti á hana upphátt: „Þessi tilraun ætlar að heppn- ast vel!" og bætti svo við „Líttu nú vel á hlut- ina, sem hér eru á borðinu." Og um leið og frú Garrett varð við tilmælum hans lýsti hún hlutunum upphátt þar sem hún sat við hlið ritara í New York. En ritarinn skrifaði niður hvert orð jafnóðum og talað var. Næst heyrði frú Garrett lækninn segja: „Berið afsökunarbeiðni mína til tilraunafólks- ins á hinum endanum. Ég varð fyrir óhappi og get þvf ekki lagt mig eins vel fram og ég hafði hugsað mér." Og frú Garrett sá að höfuð hans var reifað sárabindum, og lýsti hún því fyrir fólkinu, sem fylgdist með tilraun- inni í New York. Meðan á því stóð heyrði hún gegnum eyru efnislíkamans lágt hvísl. Miihl, læknir, hafði. snúið sér að sessunaut sfnum qg sagt: „Þetta getur með engu móti staðist. Ég félck bréf frá læknínum fyrir fáeinum dögum og þá var ekkert að heilsu hans." En f Reykjavfk gekk læknirinn rólega að bókaskáp sínum. Áður en hann hafði hönd á nokkurri bók vissi frú Garrett hvaða bók hann hygðist taka og hvar hana væri að finna í bókaskápnum. Hann tók einmitt þá bók niður og héit henni þannig á lofti að hinn ósýnilegi gestur gæti lesið titilinn. Það gerði hún Ifka hiklaust. Sfðan opnaði hann bökina og las smá kafla úr henni í hljóði, en bók þessi fjallaði um Einstein og afstæðiskenn- íngu hans. Meðan hann var að þessu greindi frú Garrett efhislega með eigin orðum frá innihaldi kaflans, en ritarinn í New York skrifaði niður jafnóðum. Tilraunin stóð í 15 mínútur og á þeim stutta 'tíma komu fram margháttuð fyrir- brigði: fjarskyggni, huglestur, fjarskynjun, vitundarskipti milli tveggja fjarlægra staða og rétt boð Bend þar á milli. Skýrslurnar frá New York voru settar í póst til íslands merktar Þórði Sveinssyni, yfirlækni Kleppsspftala. En morguninn eftir barst skeyti frá Þórði, sem greindi frá slys- inu, sem hann varð fyrir rétt áður en tilraun- in skyldi hafin, og var höfuð hans reifað sára- bindum eins og lýst hafði verið.

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.