Lesbók Morgunblaðsins - 31.10.1998, Blaðsíða 4

Lesbók Morgunblaðsins - 31.10.1998, Blaðsíða 4
VESTMENN OG GARÐARSHÓLMUR GARÐARSHÓLMUR er undarlegt nafn á 103.000 km2 eylandi. Þó hafa ís- lendingar trúað því lengst af að þetta hafi landið þeirra verið kallað í öndverðu. Garðar Svavarsson, sem svo á að hafa nefnt landið, hefur víst ekki þjáðst mjög af lítillæti. Stærsti hólmur á Norðurlöndum er Borgundarhólmur og ætli fsland sé ekki meira en hundrað sinnum stærra en hann. I augum Garðars var ísland þó aðeins hólmur og honum þótti þar að auki sjálfsagt að nefna skerið eftir sjálfum sér. Garðar átti reyndar að hafa verið sænskur og kannski mönnum hafí þótt það skýra ýmislegt. Þessi saga hljómar svolítið eins og brandari sem sagður hefur verið um belging og loft í Svíum rétt eins og við göntumst stundum með loftið í Þingeyingum. Og kannski að það sé ekki al- veg óskylt. Sagan af Garðari Svavarssyni er í grófum dráttum svona eins og hún birtist í Land- námabók: Garðar þessi var af sænskum uppruna og sigldi til íslands. Tveimur megingerðum Landnámu, Sturlubók og Hauksbók, ber ekki saman um tildrög ferðalagsins og er sá þáttur sögunnar líklega ungur og jafnvel saminn af Landnámuhöfundum. Garðar sigldi umhverfis landið og vissi þannig að það var eyland og kallaði það Garðarshólm. Hann hafði vetur- setu í Húsavík og þegar hann sigldi brott varð eftir skipverji hans sem hét Náttfari auk þræls og ambáttar. Sagan af Garðari eins og við þekkjum hana er frá seinni hluta 13. aldar en fjallar um atburði sem áttu að hafa gerst um eða upp úr miðri 9. öld. Þarna skilja á milli einar fjórar aldir og er því sennilegt að margt hafi skolast til. Sögur af þessu tagi verða þó ekki til úr engu heldur þurfa þær einhverja kveikju. Hvaða hluti sögunnar skyldi vera upprunalegastur? Þetta er í eðli sínu örnefna- saga _ sagan um það hvernig landið fékk nafnið Garðarshólmur. Ef sagan er skoðuð í þessu ljósi sést að allir helstu hlutar hennar, að undanskildum Náttfaraþætti (meira um hann síðar), eru auðskýrðir út frá því nafni eingöngu. Söguhetjan varð að heita Garðar og hann varð að sigla í kringum landið til að vita að það var eyland svo að hann gæti kallað það hólm. Það má því vel ímynda sér að uppistað- an í sögunni hafi orðið til aðeins út frá nafninu _Garðarshólmur" sem nafnskýring seinni tíma manna _ nafnskýring sem getur hæglega verið alröng. Hér á eftir er varpað fram nokkrum hug- myndum um uppruna þessa nafns og ber alls ekki að skoða þær sem alvarlega fræðikenn- ingu heldur léttúðugar vangaveltur sagnfræð- ings sem gefur ímyndunaraflinu lausan taum- inn. Helgi Skúli Kjartansson kallaði slíkt _rannsóknaraðferð ímyndunaraflsins" en ég er ekki einu sinni viss um að hægt sé að kalla það rannsóknaraðferð. Fyrir alla sagnfræð- inga, nema kannski þá allra vindþurrkuðustu, er það þó ógn gaman að sleppa fram af sér hinu fræðilega beisli og það þarfnast engrar frekari réttlætingar. Vestmenn Allir landmenn þekkja söguna af því hvern- ig Vestmannaeyjar fengu nafn af hinum írsku þrælum Hjörleifs. Það kemur því nokkuð á óvart, þegar leitað er í íslenskum fornritum að Vestmönnum og sérnöfn eru skilin frá (meira um þau síðar), að þeir finnast aðeins í einu riti _ Landnámu. Þar er minnst á Vest- menn þegar nafn Vestmannaeyja er skýrt og í einni gerð Landnámu _ Sturlubók _ einnig þegar minnst er á papa en það er væntanlega fyrir áhrif frá sögninni um Vestmannaeyjar. í báðum tilfellum kemur skýrt fram að átt er við íra. Þar sem orðið kemur ekki víðar fyrir er nokkuð ljóst að það hefur ekki verið í al- mennri notkun á 13. öld. Sennilegast er að Styrmir fróði (d. 1245) eða einhver fyrri Landnámuritari hafi verið að velta fyrir sér hvernig Vestmannaeyjar fengu nafn og þótt líklegast að þeir Vestmenn væru komnir frá Vesturlöndum. Það er í sjálfu sér ekki fráleit ályktun en þó er hér ýmislegt að athuga. EFTIR AXEL KRISTINSSON Samkvæmt Landnámu drógu eyjarnar nafn af þrælum Hjörleifs sem Ingólfur drap þar og frægt er orðið. Sagan um þrælana er öll með hinum mestu ólíkindum og er réttast að taka ekkert mark á henni sem sagnfræði. Aftur á móti er líklegt að einhver arfsögn, sem væri þó kannski réttara að kalla goðsögn, um þræl- ana hafi verið þekkt _ sögn sem tengdist land- námi og upphafi samfélags á íslandi. Þegar 12. og 13. aldar menn fóru að reyna að púsla saman sögu íslands fyrstu aldirnar höfðu þeir við lítið að styðjast annað en gamlar sagnir sem þeir reyndu að raða saman og túlka þannig að úr þeim fengist eitthvert vitrænt samhengi. Sögnin um þrælana hefur þannig verið tengd nafni Vestmannaeyja. Mönnum hefur verið kunnugt um að þrælar höfðu oft verið af írsku bergi brotnir og giskað á það hafi gilt um þræla Hjörleifs. Þaðan er stutt skref í að álykta að Vetmennirnir sem eyjarn- ar eru kenndar við hafi verið írskir þrælar. ír- land var enda hluti þess svæðis sem kallaðist Vesturlönd. Það heiti sýnist oftast vera notað um írland og Skotland og eyjarnar þar í kring en stundum reyndar um allar Bretlandseyjar eða jafnvel stærra svæði. Það virðist ekki óeðlilegt að Vestmenn séu frá Vesturlöndum og þrælar hér voru jú gjarnan írskir. Þannig geta fræðimenn á 12. og 13. öld hafa hugsað og fengið þá niðurstöðu að Vestmannaeyjar væru kenndar við írska þræla. Það þarf þó alls ekki að vera rétt. Fyrir það fyrsta er heldur ósennlegt að þrælar Hjörleifs hafi nokkurntíma verið til en sagnirnar af þeim hafa sjálfsagt ekkert haft ER GARÐARSHÓLMUR sá hólmur sem ámar í Aðaldal mynda? Greinarhöfundur segir lík- legast að hann hafi heitað Garðshólmur eða öllu heldur Garðahólmur. Síðari tíma mönn- um, sem héldu að nafnið ætti við allt ísland, hafi þótt það óskiljanlegt og því gert manns- nafn úr fyrri liðnum og það hafi síðan orðið kveikjan að sögunni um Garðar Svavarsson. um þjóðerni þeirra að segja. Þeir hafa ekki orðið írskir fyrr en Landnámuhöfundar fóru um þá höndum. Fimm af þeim tíu eru nefndir á nafn en aðeins eitt þeirra nafna er írskt. Hin eru norræn. En reyndar virðast nöfnin vera búin til eftir örnefnum í eyjunum og því senni- lega marklaus hvort eð er. Að auki er Vest- mannaheitið alveg óþekkt utan Landnámu og er hvergi að finna stuðning við þá kenningu höfunda hennar að það merki íra. Að Vest- menn tengist Vesturlöndum er ekki alveg frá- leitt en þó alls ekki víst. Vandinn er sá að við vitum ekki hver nákvæm merking orðins _Vesturlönd" var á víkingaöld eða einu sinni hvort það hafði nokkra nákvæma merkingu. Þannig má alveg hugsa sér að hugtakið _Vesturlönd" hafi haft álíka óljósa merkingu og _Suðurlönd" hefur í dag. Svipað má segja um _Vestmenn". Hver svo sem upprunaleg merking orðsins var er alveg óvíst að hún hafi verið skýr eða vel afmörkuð. Hollast er að muna að Vestmaður þýðir ekk- ert annað en maður úr vestri. í Svíþjóð er hérað sem heitir Vestmannaland og hefur lík- lega engum dottið í hug að telja íbúa þess keltneska. Nafnið er einfaldlega dregið af því að það liggur vestur af Upplandi sem var þungamiðja sænska konungsríkisins. Fyrir sunnan Uppland er svo annað hérað sem heit- ir Suðurmannaland. Þessi nöfn eru dregin af áttum og fela ekki í sér að Vestmenn og Suð- urmenn séu af öðru þjóðerni en sænsku. Þjóðerni fólks á þessum tíma er reyndar nokkuð snúið fyrirbæri þar sem svo virðist sem fólk hafi alls ekki hugsað um það á svip- aðan hátt og við gerum í dag. Fólk gerði vissulega greinarmun á _okkur" og _hinum" og var sér meðvitað um ólík tungumál en það er eins og að þessi munur _ eða þjóðernið _ hafi skipt miklu minna máli en á okkar tímum. Það þótti ekkert sjálfsagt að hver þjóð ætti sér sitt eigið ríki og hugmyndin um þjóðar- hagsmuni virðist ekki hafa verið til. Fólk hreinlega hugsaði ekki eins mikið um þjóðerni og okkur er tamt. Það er því vel mögulegt að nafn Vestmanna hafi alls ekki haft neina þjóðernislega merk- ingu. Það hafi einfaldlega verið notað um alla íbúa landanna fyrir vestan Noreg hvort sem þeir voru af írskum, skoskum, péttneskum eða norrænum uppruna. Þetta verður jafnvel sennilegra ef haft er í huga að keltarnir á Vesturlöndum voru afar ólíkir innbyrðis. Tungumál þeirra skiptust í tvær meigingrein- ar, hina gelísku og hina bresku. Gelísku tung- urnar voru talaðar á írlandi og af Skotum sem einnig voru upprunnir á Irlandi en höfðu nú sest að á Vestur- Skotlandi og eyjunum og gáfu síðan öllu landinu nafn. Þessi tungumál voru nauðalík en bresku tungumálin voru ger- ólík þeim. I Strathclyde í Suðvestur- Skotlandi bjuggu Bretar, náskyldir þeim sem byggðu Wales og Bretaníuskaga, en stærstur hluti Skotlands var byggður Piktum eða Pétt- um (eins og norrænir menn kölluðu þá). Þeir töluðu þá fornlegt breskt tungumál en voru þó líklega ekki nema að hluta af keltneskum uppruna. Á Vesturlöndum voru þannig töluð a.m.k. þrjú mismunandi keltnesk tungumál og er ósennilegt að norrænir menn hafi gert sér nokkra grein fyrir skyldleika þeirra eða haft hugmynd um að hægt væri að flokka allar þessar þjóðir sem keltneskar. í þeirra augum voru íbúar svæðisins írar, Skotar, Péttar og Bretar. Kannski hafa þeir allir verið kallaðir Vestmenn en það hefur þá ekki verið vegna þess að þeir voru allir keltneskir heldur vegna þess að þeir bjuggu allir á Vesturlöndum. Vestmenn" hefur þá ekki verið þjóðernislegt hugtak heldur landfræðilegt. Það er því ekk- ert því til fyrirstöðu að norrænir menn sem bjuggu í þessum sömu löndum hafi einnig ver- ið kallaðir Vestmenn. í Noregi sjálfum voru menn einnig kenndir við höfuðáttir. Þar voru bæði Norðmenn og Austmenn og munurinn á þeim reyndar alls ekki ljós. Hvernig sem þessi nöfn eru tilkomin og hver sem upphafleg merking þeirra var er sennilegast að þau hafi ekki verið heiti á þjóð- um eða þjóðflokkum fyrr en löngu síðar. Það svæði sem í dag kallast Noregur var fram á víkingaöld byggt mörgum mismunandi þjóð- flokkum sem höfðu, að því best er vitað, ekk- ert sameiginlegt nafn. Þá sjaldan sagt er frá þessu svæði í ritheimildum fyrir víkingaöld og framan af henni er talað um staðbundna þjóð- flokka eins og Hörða, Rygi eða Þrændur. Heitin Norðmenn og Austmenn hafa líklega fyrst verið notuð um íbúa ákveðinna svæða en ekki fengið þjóðernislega merkingu fyrr en Noregur fór að renna saman í eitt ríki og eitt samfélag. Þorkell Jóhannesson hélt því fram að heitin Vestmenn og Austmenn hefðu bæði verið höfð um norræna menn _ annað um þá sem höfðu flust til Vesturlanda en hitt um þá sem eftir sátu í Noregi. Vel má vera að Austmannaheit- ið hafi norrænir menn á Vesturlöndum haft um íbúa Noregs en hitt er einnig hugsanlegt að það hafi upphaflega verið haft um íbúa Austur-Noregs. Líklega er það rétt hjá Þorkatli að Vestmannsheitið hafi náð yfir nor- ræna menn á Vesturlöndum en hins vegar má vel vera að það hafi ekki verið einskorðar við þá heldur verið haft um keltneska menn líka. Hver svo sem upprunaleg merking Vest- mannahugtaksins var er nokkuð víst að það féll úr notkun lögnu áður en íslendingar fóru að skrifa bækur en skildi aðeins eftir sig nokkur torræð örnefni í Færeyjum og á ís- landi. Nú er sumt óljóst um upphaf norrænn- ar byggðar á eyjunum í Atlandshafi. Flestir telja að hún hafi ekki hafist fyrr en í byrjun víkingaaldar eða um 800. Aðrir telja hana eldri. Hér á landi kannast menn við kenningar Margrétar Auðar- Hermannsdóttur um að landnám norrænna manna á íslandi hafi verið hafið um 700 sem hún byggir á kolefnisald- ursgreiningum frá Vestmannaeyjum og hafa leifar frá Reykjavík einnig sýnt mun hæi'ri aldur en búist var við. Áreiðanleiki þessara aldursgreininga er vægast sagt umdeildur og er undirritaður tæpast fær um að leggja á þær fræðilegt mat. En jafnvel þótt þær reyn- ist réttar er ekki þar með sagt að landið hafi verið albyggt 200 árum áður en við höfum talið. Ritheimildir, rannsóknir á jurtafrjói og öskulögum, svo eitthvað sé nefnt, sem og ald- ursgreiningar landnámsleifa frá öðrum stöð- um á landinu virðast taka af allan vafa um að meginlandnámsbylgjan reið yfir seint á 9. öld. A hinn bóginn er ekkert því til fyrirstóðu að eitthvað af fólki hafi verið komið til landsins fyrir 874 (svo að miðað sé við hefðbundið en alveg óvíst ártal) og jafnvel löngu fyrr. Ef ald- ursgreiningarnar frá Vestmannaeyjum og Reykjavík eru réttar gætu þar verið komnar minjar fólks sem komið var til landsins lóngu áður en aðallandnámsbylgjan reið yfir. Það gæti hafa slysast til landsins með ýmsum hætti _ kannski sennilegast að það hafi orðið skipreka. Jafnvel þótt títtnefndar aldurs- greiningar reynist rangar er ekkert ólíklegt að á 7. eða 8. öld hafi eitthvað af fólki hrakið undan veðri og vindum upp að stöndum ís- lands og orðið þar strandaglópar. Það er ekki fjarlægari möguleiki en svo að í Landnámu er Naddoddur einmitt látinn uppgötva ísland eftir að hafa hrakist þangað undan veðrum. Hann er látinn komast burt aftur en á 7. og 8. öld hafa skip manna verið ófullkomnari og því meiri líkur til að þeir sem hingað hröktust hafi annað hvort brotið þau eða ekki treyst sér til að leggja aftur á opið haf á þeim. Það 4 LESBÓK MORGUNBIAÐSINS ~. MENNING/USTIR 31. OKTÓBER 1998

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.