Lesbók Morgunblaðsins - 31.10.1998, Blaðsíða 15

Lesbók Morgunblaðsins - 31.10.1998, Blaðsíða 15
KRISTINN GISLI MAGNÚSSON FEIGÐARFÖR Svafein kona forðum fast þá feigð hún leit. Sitt gefíð nafnið Guðrún fékk og gnótt hér veit. Hún fékk í svefni fyrir spurt: Þú ferðast burt. Ég batt við stein hér stæltan hest, sem stíga á. Þótt styggur verði hamur hans það hemja má. Og annað fyrir augu ber, sem auðnast þér. Þú veist að hrímköld Hörgá sést; ég hjálpa þér. Svo ferðalag vort frelsi nær, sem fagna ber. Þú hlýðir mér, ég þekki það, núþvíástað. Hún sá þar kominn klerkinn sinn í kaldriró. Ekki var hann vel til klæddur en virtist nóg. Beinagrind og bleik var kúpa og blóð í strjúpa. Höfundurinn er skáld í Reykjavík og fyrrver- andi prentari. FRÁ FEÐRAVELDI TIL JAFNINGJARÉTTAR III OMAR SIGURÐSSON MANHATTAN- FÓLK 0, þið Manhattanfólk, sem taliðíklisj- um og eruð í sífelldu timahraki. Orðykkar eru skýrslugerð. Á daginn er allt slétt og fellt. Andlit ykkar er brosandi marmari. En þegar nóttin kemur með sinn þunga andardrátt, og hugur ykkar fyllist af annarskonar spurn en þeim sem hægt er að svara með súlnaritum og skýrsl- um. Þá hvað . . . Ó, mitt Manhattanfólk, fyrirgefíð okk- ur hinum sem skiljum ekki að hægt sé að afgreiða allt með umræðum eins og á hluthafafundi. Afsakið okkur en við skiljum ekki að ástin og lífíð er neyslupakki í ykkar augum. Síðan er hægt aðfá sér heitan bita eft- ir þörfum, bara að hita afog til í örbylgjuofni. Fyrirgefíð okkur hinum sem höldum að lífið sé til að skilja andstæðar tilfinn- ingar sem búa með okkar. 0, mitt Manhattanfólk, reynið að fara mildum hbndum um okkur. Horfíð bara á okkur brosandi og hugs- ið að við séum börn sem eigum eftir að þroskast. Fyrirgefíð okkur, mitt Manhattanfólk. Höfundurinn er verslunarstjóri í Reykjavík. Tilbúningur FLESTUM þykir líklega afkáralegt að tala um móðurland, en á hinn bóginn ekki fóðurland. Föðurhlut- verkið hefur alltaf verið félagslegt en móðurhlutverkið náttúrlegt. Orðið móðir vísar til róta; móður- mál; faðerni til innihalds. Menning og siðir gæða faðerni merkingu, þótt það sé í fyrstu bara tilviljunarkenndur getnaður, og við því hlutverki, tengdu goð- sögn, gengst siðaður maður, sem getið hefur barn, um leið og afkvæmi sínu. Goðsögnin get- ur reynst vera með ólíkum hætti eftir því hvar maðurinn er í sveit settur. En umhverfi hans leggur honum alltaf til faðernið fremur en hann sjálfur, ef eitthvað á úr að verða. Það er mikill munur á því að vera pater familias eins og það hét fyrr á dögum, svo virðulegt sem það er að vera titlaður á latínu, vera fjölskyldufaðir og eiga sér þar með fóður- fyrirmynd í konungi, páfa, alfóður á himni, og á hinu að vera karlmaður í nútíma lýðræðis- þjóðfélagi þar sem ár frá ári æ fleira miðast við jafningjarétt. í grunninn er allt við hið sama. Náttúran býður karlmanni á vissum aldri að komast yfir konu, barna hana og síðan aðra. Samfélag hans leggur honum til merkingu faðernisins, réttindi og skyldur sem fylgja því að hafa get- ið af sér afkvæmi. Hinu náttúrlega faðerni fylgir aftur á móti það eitt að komast yf- ir fleiri konur til sama verknaðar. Öðru máli gegnir um konur gagnvart börnum sínum. Þeim lærist aldrei að skilja fyllilega milli sín og afkvæmis síns; að viðurkenna þá staðreynd að af- kvæmið er ekki lengur hluti af þeim sjálfum eftir fæðingu þess í heiminn. í staðinn sinna þær barninu eins og fram- lengingu af sjálfum sér. Eins líklegt að þær verði á efri árum eiginmönnum sem komast vilja til sjálfstæðis með konum sínum húskross og hjónadjöfull. Það er náttúrlegt að vera móðir en einkum fé- lagslegt að vera faðir hvað sem erfðum milli föður og afkvæmis líður. Karlar læra vísvitandi að verða feður barna sinna með þeim réttindum og skyldum sem því fylgir á samfélagsvísu; að kannast við afkvæmi sitt í fyrstu jafn- gildir vígslu inn í mannlegt samfélag, ámóta og fermingin er veluppöldu barni. Samskiptin við barnið fram á fullorðins- ár þess eru því ekki síður en annað sjálfsuppeldi föður þess. Óhjákvæmilega fer þetta sjálfsuppeldi fram í samfylgd samfélagsmanna föðurins eins og þeir leggja fyrir hann siðina í öllum helstu at- riðum. í sem stystu máli sagt þá fæðir konan af sér eigin félagsskap, hún skiptir sér og verður sem tveir einstaklingar undir stjórn einnar vitundar, að eigin hyggju. Þennan framgang skýrir hún aldrei fyllilega fyrir sjálfri sér á einstaklings- vísu. Afkvæminu lærist frá fyrstu tíð að gera það ekki heldur en vænta þess að tilfinningar milli sín og móðurinnar eigi að sitja fyrir skýringum og rökstuðn- ingi. Flestum þykir það sjálfsagt mál. Móðirin er í þessum skilningi frumeining samfélags, dulúðug og náttúruvæn, og það þarf sérstaka áleitni við mæðraveldið til að breyta þeirri skipun mála yfir í hina sögulegu feðraveldisins. Hinu síðarnefnda fylgir upp- reisn gegn náttúrukjörum, viðleitni til þróunar og umbreytinga undir stjórn karlmanna. Þannig hefur það alla tíð verið að flestra þjóða sið, þótt samfélag okkar hafi teldð nýstárleg- um umbreytingum á öldinni með lýðræði og vaxandi kvenfrelsi. Þegar raunsaeið eitt er eftir Lýðræðinu fylgir valdajöfnuður sem hlýtur að koma sérstaklega hart niður á föðurhlut- verkinu eins og hefðir hafa viljað haga því svo lengi sem nokkur maður veit. Konungleg fyr- irmynd verður valdalaus og gildir þá svipað um forsetaembættið þótt kunni að reynast betra en ekki neitt til hliðsjónar um hvernig valdalítill maður í raun getur beitt sér með föðurlegum hætti þótt ekki sé nema gagnvart börnum. Landsfeður að íslenskum skilningi, sem frá upphafi settu sérstakan svip á ís- lenska pólitík, hafa á síðustu áratugum vildð fyrir lýðræðisþróuninni. Leiðsagnarhlutverk föður á félagslega vísu fer líka rýrnandi með hverju ári sem líður í ljósi sérfræði og annarr- ar verkaskiptingar. En þó helst fyrir það að konur á vinnumarkaði gegna núorðið fóðurleg- um hlutverkum, að fyrri tíða skilningi, ekki síður en karlar og þá undir öðrum formerkjum en forræðis annars kynsins yfir hinu. Það er mikil upplifun að verða faðir, en skil- FEÐUR EFTIR ÞORSTEIN ANTONSSON Það er mi kili munur a pvi fe að vera pater familias eins og það hét f/rr á dögum, svo virðulegt sem það er að vera titlaður á latínu, vera fjölskyldufaðir og eiga sér þar með föðurfyr- irmynd í konungi, páfg, alföður á himni, og á hinu að k vera Kanmaour i nu- tíma lýðræðisþjóðfélagi SKILNAÐUR er karlmanni útlegð, sama hvernig á er litið. Og mismunandi hvernig menn taka útlegðinni. Það hlýtur að vera hrein undantekning ef faðir heldur félagslegu hlut- skipti sínu gagnvart barni sínu eða börnum eftir skilnað. yrðin til að taka út þann þroska með barni sínu sem faðerni fylgdi á fyrri tíð eru líklega minni í okkar tíð en þau hafa nokkurn tíma verið fyrr á byggðu bóli. Hjónaskilnaðir draga upp á yfirborðið þessa þróun sem er að starfi í þjóðfélaginu hvort sem er meðal einstæðra feðra eða í sambúð. Sjálfur naut ég þess fram á skólaskyldualdur barna minna beggja að lifa við félagslega einangrun vegna ritstarfa minna, og bjó auk þess í einangruðu byggðar- lagi um langa hríð og átti konu sem er með þeim afbrigðum gerð að hún kann best við sig í basli. Af öllu saman leiddi að ég naut sam- vista við börn mín nærri samfellt frá því ég tók við þeim í heiminn og fram til þess að skólinn heimti þau úr höndum mínum, sem og aðrir mótdrægir straumar feðraveldi mínu sem ann- arra. Eg naut þess fullkomlega að vera faðir tveggja barna meðan nokkur skilyrði voru til þess. Og samveran með því þriðja, strák sem kona mín kom með í hjúskapinn á áttunda ári hans, varð mér enn meiri lexía í raunveruleika en samfylgd barna minna tveggja enda er ég núorðið faðir hans ekki síður en þeirra. Vegna þess að faðerni er félagslegt en ekki náttúrlegt hlutskipti er enginn munur - annar en ímyndaður - á að ala upp annarra manna börn eða sín eigin. Stjúpi getur verið raun- verulegri faðir en kynfaðirinn, - það kenndi uppeldissonur minn mér. Jafnvel getur kona tekið að sér föðurhlutverk svo að sómi sé að og eru mörg dæmi um slíkt. Föðurhlutverkið er heldur ekki bundið siðferði. Þeir sem þekkja til Corleone-ættarinnar vita hvað ég á við. Það er því ekki alltaf siðferðislega rangt að leggja hefðbundna fjölskyldu í rúst og eyðileggja með því föðurhlutverk hennar. (Hið-ósiðlega er oftast aðferðin við að ná þessu riiarkmiði.) Það er heldur ekki víst að hið nýrra fjöl- skyldumynstur hinnar einstæðu móður sé í sjálfu sér verra fyrirkomulag fyrir börnin á líðandi stund en hið gamla hefðbundinnar fjöl- skyldu þegar kemur að því að meta lílrindin á að börn leiðist afvega í framtíðinni, út í glæpi, eiturlyf eða annan ófógnuð. Dvinandi fereldrovaid Þjóðfélagið hefur tekið broddinn úr fóður- hlutverkinu, en það hefur einnig rýrt móður- hlutverkið til mikilla muna. Það gengur jafnt yfir bæði. Miklu fremur en taka á sig föður- hlutverk gagnvart barni sínu er einstæð móðir í þeim sporum að gera kerfi að stjórnanda í lífi beggja með líkum hætti og formæður hennar létu vilja karls síns leiða sig hvert sem var, ógagnrýnið en af stöðuglyndi sem tók á sig svip karlsins hvernig sem hann var. Hann gagnrýndi hún í síðustu lög. I því fórst þeim eins og frjálslyndum nútímakonum gagnvart kerfinu sem leiðir þær til þess frelsis að lifa fyrirþað. Æ fleiri mæður hafna félagslegu hlutverki barnsföður síns og velja framfærsluna eina, hið náttúrlega framlag. Faðirinn verður aldrei faðir þótt það sé haft í orði og hann gangist við barni. Jafnvel þótt honum sjálfum lærjst að það tæmi málið að vera faðir að borða pitsu með afkvæmi sínu og fara með því í bíó. En kannski eru óuppgerðar til- finningar föður til barns síns fyrst og fremst söknuður eftir félagsskap sem . samfélagið hefur dæmt úreltan. • Skilnaður er karlmanni útlegð, sama ' hvernig á er litið. Og mismunandi hvernig menn taka útlegðinni. Það hlýt- ur að vera hrein undantekning ef faðir heldur félagslegu hlutskipti sínu gagn- vart barni sínu eða börnum eftir skiln- að, - ef um barn en ekki ungling er að ræða. Skilnaðurinn blátt áfram eyði- leggur samband föður og barns hvað svo sem blekkingin leggur til mála. Sama gildir ekki um samband móður og barns. Hið versta við skilnað er sú misþyrm- . ing á börnum sem honum fylgir. Það er hægt að skýra stöðu foreldris frammi fyrir barni þess eftir skilnað en engin leið að réttlæta hana. Orsökin er ófyrir- gefanleg, hver sem hún er. Ofan á bæt- ist að langflestir skilnaðir verði fyrir uppgjöf eina. Eru í sjálfum sér óverj- andi flótti frá verkefni sem vaxið hefur hjónum yfir höfuð. Þjóðfélagið ætti því að styðja þau til áframhaldandi hjú- skaparlífs, t.d. með ráðgjöf og kennslu um efnið, en fer öfugt að; gerir hjónum kleift og skylt að lifa samkvæmt al- mennri kröfu um að allir séu þrælar markaðslögmála, börn sem fullorðnir. í , nafni þeirra lögmála er svo skilið þegar hjúskapurinn fer að fá á sig sjálfstæða mynd. Börnin líða fyrir skilnað. Það sem við fullorðna fólkið gerum hvert öðru er mál útaf fyrir sig. En ill meðferð á börn- um er allra mál. Lýðræðið tekur til fólks með kosningarétt; líf barna er á hinn bóginn ekki lýðræðislegt og á ekki að vera það. Það eru réttindi barns að eiga foreldri af báðum kynj- um, eiga sér fyrirmynd sem alls ekki stendur í lýðræðislegu jafningjasambandi við barnið heldur hefur óútskýrða yfirburðastöðu gagn- vart því. Ella þroskast barnið ekki samtímis því að það tekur út vöxtinn. Það er því óverj- andi, frá sjónarmiði barnsins skoðað, að eyði- leggja föðurhlutverkið. Sá sem eyðileggur fóð- urmynd barns drýgir glæp. Og því stærri glæp sem faðirinn er barninu meiri raunveru- leiki. Konur þjóna nú kerfi menntunar eða stjórn- sýslu. í gegnum kvenfólk og fyrir hhíöeysi karla nær þetta kerfi að fullkomnast í þyí mæli að það er orðið ómennskt með öllu. I nafni skilvirkni einnar hafnar kerfið öllum hefð- bundnum mannlegum samskiptum. Verst er að börn eru núorðið alin upp, í skólum og heima, til að þjóna sömu reglu svo að tilfinn- ingasambönd þeirra ná, af þeirri ástæðu, ekki þrifnaði og þar með ekki sjálfsþroski heldur. Tilraun tö kvenfrelsis, sem staðið hefur yfír hérlendis í um öld, hefur leitt yfir kvenfólk enn ömurlegra ófrelsi en dæmi eru um frá fyrri tíð meðal kvenna. Jafnframt sýnir út- koman að viljinn til að þjóna er nú sem endranær afgerandi um atferli kvenna þótt verk hverrar konu kunni að hafa sjálfstætt svipmót á þjónustusviði hennar. Höfundurinn er rithöfundur. LESBÓK MORGUNBLAÐSINS ~ MENNING/LISTIR 31. OKTÓBER 1998 15

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.