Lesbók Morgunblaðsins - 31.10.1998, Blaðsíða 12

Lesbók Morgunblaðsins - 31.10.1998, Blaðsíða 12
en suður kom hann vegna þess að hann varð tengdasonur Helgu Magnúsdóttur í Bræðra- tungu þegar hann gekk að eiga Jarþrúði dóttur hennar. Eftir sex ára búskap dó hún af barns- förum, en Bræðratunguhöfðinginn var ekki í vandræðum með nýtt kvonfang: Það fannst á Hólum í Hjaltadal; Þórdís dóttir Jóns sem þá var biskup þar. Ekki þótti verra að Magnús - „yngdi upp", Þórdís var 20 árum yngri en hann. Talið var að Magnús hefði fengið mikinn auð með fyrri konu sinni og hann var sagður „gervi- legur maður og manna bezt á sig kominn". Samtímamaður og sveitungi hans, Þórður Skál- holtsbiskup, sagði ennfremur: „Magnús er góð- ur maður og vel að sér og hefur almannaróm hér í sveitinni afgóðmennsku sinni." Ýmsir lesendur íslandsklukkunnar hafa talið víst að Snæfríður íslandssól, dóttir Eydalíns lögmanns fyrir norðan, hafi raunverulega verið húsfrú í Tungu á þessum tíma. En svq var eklri. Hvorki var Jarþrúður né Þórdís sú íslandssól sem lesendur þekkja af bókinni og er til orðin fyrir nauðsynlegt skáldaleyfi. Þórdís kemst þó nær lýsingunni á Snæfríði í þá veru að hjóna- band hennar og Magnúsar varð mjög ófarsælt, en Þórdísi er svo lýst að hún hafi verið góð kona og lítillát og „kvenna vænst á öllu Suður- landi og þótt víðar væri leitað". Magnús í Bræðratungu hneigðist til of- drykkju og var vondur við vín. Hann var auk þess sjúklega hræddur um konu sína fyrir öðr- um mönnum og niðurlægði hana opinberlega árið 1702 þegar hún varð að vinna að því eið á þingi, sem sett var í Bræðratungu, að hún væri ekki í ósæmilegum kunningsskap við aðra menn. Svo fór að Þórdís þoldi ekki þá raun að búa með hálfbrjáluðum manni, sem auk þess var alkóhólisti, og fiúði ná náðir systur sinnar sem var biskupsfrú í Skálholti. Heim að Tungu sneri hún ekki aftur þrátt fyrir ítrekuð tilmæli Magn- úsar. En hann var ekki af baki dottinn í of- "* sóknaræðinu á hendur konu sinni. I Skálholti dvaldist þá samtímis Þórdísi Arni Magnússon handritasafnari. Hvort kærleikar urðu með honum og f slandssólinni frá Tungu er óijóst, en ekki þurftí mikið til þess að slúðrið færi á flot. Að minnsta kosti sá Magnús í Bræðratungu ástæðu til þess að bera á þau Þórdísi og Arna að þau lifðu saman hneykslanlegu Iífi. Málaferli sem af þessu spruttu fóru svo að Magnús var dæmdur í háar fjársektir og var þá auður hans mjög til þurrðar genginn. Neyddist Bræðratungubóndinn til að selja jörðina mág- konu sinni og sigldi að því bunu tíl Kaupmanna- hafnar þeirra erinda að fá dóminum hnekkt . Þar endaði harmsaga Magnúsar; hann dó í þessari ferð, en þeir unnu síðar sem fóru með mál hans, hvernig í ósköpunum sem menn fóru að því úti í Kaupinhöfn að\ sanna ósæmilegan samdrátt frú Þórdísar og Árna í Skálholtí. Að Magnúsi látnum fluttíst Þórdís aftur að Bræðratungu og bjó þar um árabil að nýju og dó þar, líklega södd lífdaga, 1741. Magnús Gíslason amtmaður varð síðastur valda- og virðingarmanna sem á fyrri öldum bjuggu í Tungu. Hann hafði verið uppfóstraður í Skálholti hjá Sigríði og Jóni Vídalín og mennt- aðist vel. Hann hafði keypt Bræðratungu af frú -..Þórdísi og börnum hennar og bjó þar tíl 1745. Var Magnús talinn einn af ágætustu mönnum sinnar samtíðar, vinsæll af alþýðu manna og . einkar hjálpsamur við fátæklinga. Svo langt gekk það að hann sá tímunum saman fyrir mörgum heimilum og þóttí stórgjöfull, en að sama skapi harður við þá sem meira máttu sín. Eftír að Magnús lögmaður fluttíst frá Bræðratungu bjuggu leiguliðar á jðrðinni það sem eftír lifði 18. aldar og alla 19. öldina. Þá hafði þessari vildisjörð verið skipt í tvennt og var tvíbýli i Tungu framá þessa öld. Haustíð 1904, skömmu eftír að Einar skáld Benedikts- son tók við sýslumannsembættí í Rangárþingi, gerðu þau sér ferð vestur að Tungu, Einar og Valgerður kona hans, og erindið var þá að kaupa Bræðratungutorfuna. Þá bjó í Tungu Bárður Kristján Guðmundsson, sem áður hafði unnið fyrir Einar við mælingar í Elliðaám og víðar. Segir Guðjón Friðriksson í ævisögu Ein- ars, að alikálfinum hafi verið slátrað og eldaðar rniklar steikur, en ekki hefur sú veizla þó getað jafhazt á við sumar frá fyrri öldum. Kaupverð jarðarinnar var 12 þúsund krónur og ætlun Einars var að hefja stórbúskap og umfangs- miklar framkvæmdir, en Bárður Kristján skyldi verða bústjóri. Allt rann það út í sand- inn, en jörðina áttí Einar í nokkur ár. Eins og fram kom í fyrri greininni, tók vegur jarðarinnar að aukast á n^jan leik með fram- - taki og félagsbúi Sven Poulsens og Skúla Gunn- laugssonar 1924. í bókinni Sunnlenskar byggð- ir, sem út kom 1980, eru til greindir tveir bæir í Tungu, en að Austurbærinn nýtí alla jörðina. Með sameiningu og þeirri ræktun sem Sveinn Skúlason og Sigríður Stefánsdóttír hafa staðið , að á síðustu áratugum má líta svo á að Tunga sé orðin höfuðból á nútímavísu. Helztu hcimildir: Landnáma, Njála, Biskupasögur, St- urlunga, Islantlsklukkan eftir HKL, ritgerð Guðríðar Þórarinsdóttur um Bræðratungu í Inn til fjalla I, Hruni, ritgerð eftir Helga Þorlaksson, Sunnlenskar byggðir, 70 ár afmælisrit Búnaðarsambands Suðurlands. Ólafur Dan Daníelsson (1877—1957) Varði doktorsrítgerð í stærðfræði við Hafnar- háskóla áríð 1909, en hafði áður hlotið gull- pening skólans. Mótaði stærðfræðideild Menntaskólans í Reykjavík frá stofnun henn- ar 1919. Guðmundur Arnlaugsson og Sigurð- ur Helgason gáfu árið 1996 út rit um Ólaf: Stærðfræðingurinn Ólafur Dan Daníelsson — Saga brautryðjanda. Leifur Asgeirsson (1903—1990) Tók stúdentspróf árið 1927 með glæsibrag, sem aðrir léku ekki eftir, og hafði þá aldrei í neinum skóla setið. Tók doktorsprof í stærð- fræði við háskólann í Göttingen 1933 og varð þegar þekktur meðal stærðfræðinga fyrir þá meðalgildissetningu, sem við hann er kennd. Var skólastjóri héraðsskólans á Laugum í áratug og síðan prófessor í stærðfræði við verkfræðideild Háskólans. Vilhjálmur Ogmundsson (1897—1965) Var sjálfmenntaður í stærðfræði og birti merka ritgerð í norrænu stærðfræðiriti. Bóndi og oddviti á Narfeyrí á Skógarströnd, en „jafnframt var hann einn helzti stærð- fræðingur þessa lands", sagði Leifur Ás- geirsson í eftirmælum. STÆRÐFRÆÐAFELAG • • HALFA OLD EFTIR JÓN RAGNAR STEFÁNSSON FÖSTUDAGINN 31. október 1947, sem er sjötíu ára afmælisdagur dr. Ólafs Daníelssonar, komu saman á heimili hans nokkrir menn og stofh- uðu með sér félag. Tilgangur fé- lagsins er sá að stuðla að samstarfi og kynnum þeirra manna hér á landi, sem lokið hafa háskólaprófi í stærðfræðilegum greinum." Þannig var skráð í gerðabók, en áður hafði Leifur Asgeirsson ávarpað afmælisbarnið og lýst stofnun félagsins. Nafn hlaut það þó ekki fyrr en siðar, en þá var það lflca skráð af brýnu tilefni. Á fundi árið 1952 var nefhilega, svo sem segir í fundargerð, rætt „bréf frá stærðfræði- félaginu danska um útgáfu samnorræns tíma- rits um hærri stærðfræði og samþykkt að fé- lagsskapurinn_ gerðist aðili að útgáfunni", og segir síðan: „í sambandi við þetta mál ákvað fundurinn, að félagið skyldi eftírleiðis nefna sig íslenzka stærðfræðafélagið." Með nafngiftínni var gefið tíl kynna, að í félaginu skyldi vera vítt tíl veggja, þar skyldi vera rúm fyrir allar greinar stærðfræði ásamt heimfærslum henn- ar, fyrir stærðfræðileg vísindi í víðum skiln- ingi, svo sem þegar má ráða af þeirri breidd í fræðilegum efnum, sem stofnendurnir báru með sér. En auk afmælisbarnsins voru þeir þessir, taldir eftír aldri: Þorkell Þorkelsson, eðlisfræðingur, Brynjólfur Stefánsson og Árni Björnsson, tryggingastærðfræðingar, Bolli Thoroddsen, verkfræðingur, Sigurkarl Stef- ánsson og Leifur Ásgeirsson, stærðfræðingar, Steinþór Sigurðsson og Traustí Einarsson, stjörnufræðingar, Kr. Guðmundur Guðmunds- son, tryggingastærðfræðingur, Sveinn Þórðar- son, eðlisfræðingur, Guðmundur Arnlaugsson, stærðfræðingur, Gunnar Böðvarsson, verk- fræðingur, Þorbjörn Sigurgeirsson, eðlisfræð- ingur, og Björn Bjarnason, stærðfræðingur. Ólafur Dan og Þorkell voru langelztir stofn- endanna. Þeir voru reiknimeistarar almanaks- ins, reiknuðu það í þrjá áratugi, en í það reikn- ingslega stórvirki réðust þeir árið 1922 og fluttu hið íslenzka almanak að fullu inn í landið. „Varð þetta verk peirra einn þáttur í sjálfstæði þjóðarinnar", sagði Leifur Asgeirsson, þegar hann, ásamt Trausta Einarssyni, tók við alm- anaksverkinu. Þetta var árið, þegar fyrstu stúdentarnir voru brautskráðir úr stærðfræði- deild Menntaskólans, en það var einnig þeirra þrekvirki, hinna sömu manna, að fá því fram- gengt árið 1919, að sú deild yrði stofnuð við skólann. Svo stórhuga voru þeir raunar, að um skeið, er þeir töldu, að borin von væri, að því ákalli þeirra yrði sinnt, þá lögðu þeir fyrir stjórnvöld, að- þeir skyldu sjálfir stofna og starfrækja stærðfræði- og náttúrufræðiskóla. „Var svo tíl ætlazt að nemendur gætu tekið stúdentspróf við skóla þenna og að prófið gæfi íslenzka stærofræoafélagio var stofnao 31. október 1947 til heiours Ólafi Daníelssyni sjötugum. Hér segir frá starfi þess á lið- inni hálfri öld. rétt tíl inngöngu á fjölvirkjaskóla, Háskóla ís- lands svo og aðra háskóla." Það var helztí tílgangur félagsins, að menn kæmu saman tíl að ræða stærðfræðileg hugð- arefni sín og kyrma þau hyer fyrir öðrum. Fyrsta fyrirlesturinn flutti Ólafur Daníelsson sjálfur. Hann talaði „um hring þann, sem um- ritaður er um utanverða snertíhringa þrihyrn- ings" og reiknaði geisla hans miðað við geisla innritaða hringsins og ummál þríhyrningsins. Hann hafði þá nýlega birt niðurstöðuna í hinu danska Matematisk Tidsskrift En svo gamalt var þetta í hans hugarheimi, að fyrstu rætur þessa efnis hjá honum er að finna í grein, sem hann skrifaði í sama tímarit 22 ára gamall árið 1900. í þessum skilningi er þetta gamalt efni, en þetta er jafhframt nýtt efni í þeim skilningi, að á allra síðustu árum hafa verið sóttar i það hugmyndir og þær þróaðar út frá nýútkomnu efni, svo að úr hefur orðið snotur uppgötvun. Hér er átt við setningu um þennan sama út- hring Ólafs Daníelssonar, sem Skarphéðinn Pálmason uppgötvaði og birtí nýlega í Frétta- bréfi íslenzka stærðfræðafélagsins. Fyrsti fyr- irlesturinn í félaginu hefur því borið fagran ávöxt í fyllingu tímans. Fyrsta áratuginn voru að jafhaði fluttír fjór- ir tíl fimm fyrirlestrar árlega. Nýir félagsmenn bættust skjótt í hópinn og fluttu fyrirlestra. Á allra fyrstu árunum töluðu Bjarni Jónsson og Sigurður Helgason, en þeir báðir hafa svo ver- ið aufúsugestir á félagsfundum og flutt marga fyrirlestra. Um langt skeið voru útlendir fyrirlesarar tíðir gestír. Má sér í lagi nefna tvo meðal allra þekktustu stærðfræðinga heims, er hér töluðu á i'undurn félagsins á áttunda áratugnum, Frakkann André Weil, en hann var á sínum tíma í þeim fræga hópi, sem ritaði undir höf- undarheitinu Nicolas Bourbaki, og Ungverj- ann fræga og undrabarnið, Paul Erdös, sem hingað kom tvívegis og fluttí fyrirlestra, meira að segja þrjá fyrra sinnið. Al Vilhjálmi á Narfeyri Arið 1951 flutti Brynjólfur Stefánsson fyrir- lestur, þar sem hann lagði út af ritgerð Vil- hjálms Ögmundssonar á Narfeyri, og leiddi það til þess, að honum var boðið að ganga í fé- lagið. Tók hann því með þökkum og varð það honum mikil hvatning tíl frekari starfa að stærðfræði. Jukust þá kynni hans við stærð- fræðinga og kom svo að því árið 1953, að bónd- inn á Narfeyri hélt fyrirlestur í félaginu um stærðfræðiiðkanir sínar. Á næstu árum vann hann tvær greinar tíl birtingar í Nordisk Ma- tematisk Tidskrift, báðar byggðar á frumlegri hugarsmíð á liðnum áratugum, og var ðnnur þeirra hin stórmerka ritgerð, Margföldun stærða í n-viðu rúmi, eins og hún heitír í frum- gerð sinni. Án nokkurrar vitneskju um, hvað hinir fremstu stærðfræðingar hefðu gert í þessum efnum um aldamótin, „kom þessi óskólagengni bóndi og gerði þetta allt einsam- all á svo mikið einfaldari hátt í tómstundum sínum", sagði Bjarni Jónsson og bættí við: „Eg man nú raunar ekki eftir því, að íslenzkir bændur hefðu tómstundir." Hann hafði á sín- um tíma krufið þetta verk Vilhjálms og haft hönd í bagga með honum að koma því á fram- færi, sem hann „hafði áorkað, og því meira sem ég hugsa um það, því ótrúlegra þykir mér það", sagði hann ennfremur. Vilhjálmur bjó yfir frumlegri stærðfræðigáfu, hann skóp sinn eigin hugtakaheim og lifði í honum. Sjálfur leiddi hann sjálfan sig um þann heim. En í raunheimi stóð hann föstum fótum og var viri> ur bóndi á Skógarströnd og forystumaður. Með orðum Leifs Asgeirssonar, þá gerði hann Jslenzkum almenningi sæmd með vísinda- störfum, sem með öllum þjóðum eru fágæt hjá mönnum með hans aðstöðu". Kannski spyr einhver lesandinn sig, hvort því megi lysa á einhvern hátt á þessum vett- vangi, hvað það var merkast, sem hann gerði. Við skulum reyna það, en bara í stuttu máli. Lítum á tamaásinn, rauntalnaásinn, sem all- ir þekkja. Þar vitum við, að sérhverjar tvær tölur eru sambærilegar, ávallt gildir, að önnur sé minni en hin. Ef við sleppum einmitt þeim eiginleika, að tölum sé þannig raðað, en höld- um öðrum, þá fáum við einnig tvinntölurnar. Þær mynda tvívíða sléttu. Börnum var það kennt og þannig orðað fyrr á tíð, að röð faktor- anna skipti ekki máli. Það vissi ég þó sem barn, að ekki var þetta alls kostar rétt; afí minn var faktor og enginn faktor var honum fremri. En ef við sleppum þeim eiginleika rauntalna og tvinntalna, að röð faktoranna skipti ekki máli, þá fáum við einnig fertölurn- ar. Eins og tvinntölur eru myndaðar af tvenndum, þá eru fertölur myndaðar af fernd- um með öllu viðameiri reiknireglum. Þær mynda fjórvítt rúm. Og það var líka haft fyrir börnum, og er vonandi enn, að við margföldun skipti ekki máli, hvar svigar eru settir. En þó er það ekki einhlítt og fer eftir því, hvað við 12 ŒSBÓK MORGUNBLAÐSINS ~ MENNING/USTIR 31. OKTÓBER 1998

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.