Lesbók Morgunblaðsins - 31.10.1998, Blaðsíða 8

Lesbók Morgunblaðsins - 31.10.1998, Blaðsíða 8
FYRSTU skref tilraunagarðs á Sólheimum. Breitt yfir illgresi og búið í haginn fyrir jarðvegslífverur. UMHVERFISMÁL skjóta upp kollinum á margvíslegan hátt. Á Edinborgarhátíðinni var til dæmis í fyrra fluttur grænmetisballett (Ballet vegetal) í nafni umhverfis- verndar og Myndhöggvarafé- lag Reykjavíkur heldur glæsilega sýningu á umhverfislistaverkum fyrir þá sem fara eftir strandlengju höfuð- borgarinnar í sumar og njóta náttúru og menningar. Tekið hefur verið á umhverfisvernd á ýms- um stigum undanfarin ár. Ríkisstjórnir setja lög og reglur, sveitarstjórnir huga að staðar- dagskrám en ennþá er einstaklingnum frjálst að velja hversu mikið hann fléttar umhyggju fyrir náttúrunni inn í sitt daglega líf. Hér verður fjallað um hugmyndafræði sem tengist starfsvettvangi arkitekta og skipulagsfræð- inga en er fyrst og fremst beint til þeirra sem vilja taka virkan þátt í sjálfbærri þróun sam- félagsins og ganga til daglegra verka með náttúruvernd i huga. Permacultwre - Vistmenning Sólheimar í Grímsnesi (www.smart.is/sol- heimar) hafa tekist á hendur að kynna fyrir almenningi hugmyndafræði sem öll sjálfbær samfélög byggja á og nefnist permaculture, - hugtak sem ástralski vistfræðingurinn Bill Mollison dró af orðunum permanent agricult- ure - landbúnaður til framtíðar. Þar sem orð- ið agriculture má bókstaflega þýða sem rækt- unarmenning og hugmyndafræðin á að henta mönnum jafnt í borg og sveit er hér notast við nýyrðið vistmenning yfir þetta hugmynda- kerfi. Hugmyndirnar eru mjög fjölbreyttar en byggja á traustum grænum þræði: Það sem er gott fyrir náttúruna er gott fyrir okkur. Vistmenning tekwr til þriggja meginþátta: * Lífræn ræktun fyrir hvert heimili; fylgt er hringrásum náttúrunnar í heimilishaldinu þannig að garður, svalir og gluggakistur eru nýttar til að efla sjálfsþurftarbúskap. Lífrænn úrgangur er nýttur í þágu ræktunar og jarð- vegsgerðar. * Hönnun sem miðast við sparsama og skynsama notkun á náttúrulegum auðlindum, nýtingu á heimafengnu hráefni og vistvænar tæknilausnir. Hönnunin skal létta mönnum heimaræktun og skapa virðingu fyrir náttúru- legu umhverfi mannvirkja. Skólalóðir og al- menningslóðir ættu einnig að nýtast til að efla náttúruleg ferli í samfélaginu og viðhalda fjöl- breytni í lífríkinu. Hver hluti gegnir marg- þættu hlutverki í því að viðhalda sjálfbæmi á staðnum. * Félagskerfi sem miðar að því að flestir íbúar hafi áhrif og beri ábyrgð á nýtingu nán- asta umhverfís og skilji hlutverk sitt í viðhaldi þess. Tekið er tillit til hópa með sérþarfir og reynt að gefa öllum færi á að nálgast náttúr- una. Hvatt er til kaupa á staðbundinni fram- leiðslu og vöruskiptum. Vistmenning á að henta hvers konar trúarbrögðum og stjórn- kerfum enda er byggt á hefðum hvers staðar í landnýtingu og lifnaðarháttum. I vistmenningu felast í stuttu máli aðferðir og hönnun sem gerir flestum heimilum og samfélögum kleift að auka við sjálfsþurftar- búskap sinn, virða náttúrulegt umhverfi og nýta vistvænar tækninýjungar sem létta á umhverfisvandamálum samtímans. Aðferðirn- ar þarf að aðlaga hverjum stað og því er oft horft til gamalla starfshátta og lausna til að flétta inn í nútímalifnaðarhætti. Allt sem mið- ar að því að spara orku, endurnýta efni og efla heimafengið vinnuafl en jafnframt að hlúa að framleiðslugetu náttúrunnar hentar undir DEKKJUM er staflað upp fyrír kartöflurækt. Grösin koma upp úr moltunarstæðunni sem veit- ir skjól og kartöfiurnar sóttar milli dekkja. VISTMENNING EFTIR MARÍU H. MAACK I vistmenningu felast í stuttu máli aðferðir og hönnun sem gerir flestum heimilum og samfélögum kleift að auka vio sjálfsþurftarbúskap sinn, virða náttúrulegt um- hverfi og nýta vistvænar tækninýjungar sem létta á um- hverfisvandamálum samtímans. MARGNOTA hús - græni tankurinn er til vatnssöfnunar (Earthward, Tweed Horizon, Skotlandi). LYFTA sem knúin er af læk. Þegar hólf neðst á öðrum klefanum fyllist sfgur hann niður og dregur hinn upp með þeim farþegum sem komnir eru. (Center for Alternative Technology, Wales.) merkjum vistmenningar. Nú eru reglulega haldin námskeið úti um allan heim til að fólk geti tileinkað sér þessar aðferðir og hafist handa við að efla sjálfbæra þróun heimafyrir. Sumarið 1998 var haldið fyrsta námskeið um vistmenningu hérlendis. Aðalkennari var Skotinn Graham Bell (höfundur bókanna: The Permaculture Garden og The Permaculture Way). Á Sólheimum spreyttu menn sig á að útbúa blandaðan garð með nytjajurtum ofan á LÍFRÆN skólphreinsikerfi nýta vatnagróður og örverur til að brjóta niður áburðarefni í fráveituvatni. Þau eru gróskumikil og snotur. illgresisstóði en einnig var fjallað um nýtingu villtra plantna, skógrækt til blandaðra nytja og ýmis samfélagsmál skoðuð í ljósi umhverf- isverndar. Einnig var komið inn á hönnun og nýtingu vistrænna hugmynda í skólum, stofn- unum og í fyrirtækjarekstri. Gefnir hafa verið út bæklingar um nokkur þemu vistmenningar og fást þeir á Sólheimum. Rælctwn fyrir heimilið hlúir að jörðinni Nútímaheimili eru yfirleitt hvfldarstaður útivinnandi fólks. Því virðist það vera aftur- hvarf til fortíðar að hvetja menn til að nýta heimili og húsgarða til ræktunar í þágu heim- ilisins. Og hver hefur tíma til slíks nú á dög- um? Burtséð frá niðurgreiðslum og markaðs- verði þá sýnum við umhyggju fyrir jörðinni með því að velja vöru sem er heimafengin og allra mest með því að rækta í okkar nánasta umhverfi hluta af fæðu heimilisins. - Það eru ófáir íslendingar sem rækta garðinn sinn, ef til vill mætti gera meira af því að verja hluta hans til matjurtaræktunar - kartöflur innan um blómstrandi runna. Rifs, sólber, stikkils- ber og hindber innan um víðihekkið. I hönnun vistmenningar er gert ráð fyrir að matjurtir geti verið notaðar til skrauts og skjóls en ef við ætlum að leggja vinnu í að rækta okkur til matar þarf að huga að því hvernig plássið nýtist best til að fá hámarks- uppskeru með sem minnstri vinnu. Það er gert með því að láta náttúruna um stóran hluta vinnunnar en jafnframt koma hlutunum haganlega fyrir. Matjurtagarður er best kom- inn sem næst eldhúsinu og verkfærin ættu ekki að vera langt undan. Margar garðjurtir eru í rauninni ætar og má blanda með öðru grænmeti til að auka á fjölbreytnina. Ef séð er til þess að aðstæður henti vel fyrir ána- maðka og örverur er hægt að láta þau um að stinga upp matjurtabeð og losa okkur við líf- ræna ruslið úr eldhúsinu í leiðinni. Auðveldast er að vinna í upphækkuðum beðum sem bætt er í moltunarefni ár frá ári og láta gróðurinn þekja sem mest af yfirborðinu til að skyggja á væntanlegt illgresi. Samræktun vissra teg- unda getur dregið úr afföllum af völdum sníkjudýra, en alltaf þarf að gera ráð fyrir að garðeigandinn verði ekki aleinn um uppsker- una. - í mörgum tilfellum er þó hægt að nýta óvininn á einhvern hátt. Vorsalat gæti verið úr hundasúrum, ungum fíflablöðum og arfa! Arfi inniheldur mikið C-vítamín, spánarkerfill er bragðgott grænmeti og fíflablóm eru frá- bær steikt! Trjágróður gegnir mjög margþættu hlut- verki. Velja skal tegundir með tilliti til helstu vindátta, vaxtarhraða og nytja sem hægt er að hafa af hverju tré, hvort sem það eru jarð- vegsbætur vegna niturbindingar eða sem róluupphengi fyrir börnin. Um leið og skjól myndast í íslenskum görðum hækkar meðal- hitastigið og öll ræktun verður auðveldari. Tré eru einnig talin draga úr hávaða og ryk- mengun, og þau eru langöflugustu koltvísýr- ingsbindarar sem fást. Við lauffelli bætist stöðugt nýtt efni til jarðgerðar á staðnum. Tjarnir geta temprað hitasveiflur í garðin- um og yfirbreiðslur, skjólgarðar og gróður- skálar lengja ræktunartímann svo að með lagni er hægt að rækta fleira. Ræktun í anda vistmenningar hvetur einnig til að halda dýr í görðum. Þau skaffa áburð, geta etið mataraf- ganga og draga þar með úr sorpi frá heimil- inu, einnig geta þau haldið meindýrum í skefj- um. Ef notaðar eru litlar tamdar endur er hægt að láta þær reyta arfa og nýta þær síðan í kæfu þegar líða tekur á haustið! Þessar upp- talningar eru dæmigerðar fyrir vistmenningu: hlutar heildarinnar eru valdir með tilliti til margs konar nytja. Til eru margar góðar 8 LESBÓK MORGUNBLAÐSINS ~ MENNING/LISTIR 31. OKTÓBER 1998

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.