Lesbók Morgunblaðsins - 31.10.1998, Blaðsíða 19

Lesbók Morgunblaðsins - 31.10.1998, Blaðsíða 19
FJÓRIR íslenskir orðsins menn voru á mælendaskrá bókastefhunnar í Gautaborg sem lauk á sunnudaginn var. Áður hefur verið greint frá pall- borðsumræðum með Olafi Gunnars- syni og Hallgrími Helgasyni, en þeir heilluðu dágóðan áheyrendahóp á fyrsta degi stefnunnar, fimmtudag- inn 22. október. Síðdegis á laugardag mættu Arni Bergmann og Matthías Johannessen tíl leiks. Það var Lars-Áke Engblom sem stjórnaði umræðunum um „Island i dikt och verklighet" og kynnti hina tvo ólíku höfunda sem báðir eiga verk er tilnefhd voru til norrænu bókmennta- verðlaunanna í ár. Hann rifjaði upp þátttöku ís- lenskra höfunda á stefhunni frá árinu 1990 þeg- ar ísland fékk sérstaka athygli með 25 íslenska höfunda á mælendaskrá. Meðal þeirra var Matthías Johannessen sem þá átti sæti í um- ræðum við hlið sænska ljóðskáldsins Tomas Tranströmer. Síðan þá hafa um það bil 30 bæk- ur, yóðabækur og skáldsögur eftír íslenska höf- unda verið þýddar á sænsku, þannig að ástæða er til að ætla að heimsóknir á bókastefhu beri árangur. Árni sem nú var gestur stefhunnar í fyrsta sinn sagði í stuttu máli frá umfjöllunarefni sínu í sögunni Þorvaldur víðförli og þeim vanda að koma þúsund ára sögu til skila í nýjum búningi. Matthías notaði tækifærið til að tala lofsamlega um samtölin innan sögunnar, þar hefði Arna tekist að leysa mikinn vanda, í ljósi íslenskrar hefðar í bókmálssamtölum sem hann og út- skýrði. Bæði Arni og Matthías búa eins og kunnugt er yfir langri ritstjórnari'eynslu, en hafi einhver verið kominn að hlýða á kappræður pólitískra andstæðinga, þá varð sá hinn sami að sætta sig við að hlýða á velorðaða visku tveggja persónu- leika, sem varð líflegt samtal um menningararf Islendinga; um góða og vonda þjóðernishyggju; nýjar og breyttar pólitiskar áherslur; um lifandi landið og ólík viðhorf til þess. Matthías flutti ljóð úr safninu Vötn þín og vængur sem einnig voru flutt í sænskri þýðingu eftír John Sweden- mark. : Þýðandi Árna Bergmanns er Inge Knutson. Á bekkjum áheyrenda máttí greina þekkt and- lit, þar sat m.a. frú Vigdís Finnbogadóttir sem og sendiherra íslands Hörður H. Bjarnason og frú sem sóttu stefhuna, frá og með fyrsta degi. Hreinn unaðwr Meðal sænskra áheyrenda var Ulf Örnkloo, vel þekktur menningarpenni og dagskrágerðar- maður. Aðspurður sagði hann að sér hefði þótt BÓKASTEFNAN j GAUTABORG VEL SÓTT ENN NORRÆN STEFNA Bókastefnunni í Gautaborg er lokið og var hún vel sótt. KRISTÍN BJARNADÓTTIR f/lgdist með því sem hæst bar og þar á meðal pallborðsumræoum íslenskra þátttakenda. „hreinn unaður að hlýða á tvo ritstjóra frá svo ólíkum póli- tískum málgögnum, annarsvegar mál- gagni vinstri manna og hinsvegar sjálf- stæðismanna, hitt- ast í samtali og vera svo elskulegir gagn- vart hvor öðrum sem raun bar vitni. Þeir lyftu hvor öðr- um upp af leikni og lausir við þann kulda sem hefði eins mátt búast við. Það er líka athyglisvert í sjálfu sér þegar for- ystupennar blaða skrifa bókmenntír og mér fannst afskaplega heillandi Ijóðin sem Matthías flutti, Ég hef átt land að vini, og Stríðið kom það var 10 maí." (Úr kaflanum Hið eilífa þroskar djúpin sín.) „Þau náðu vel til mín í þýðingunni." Ulf Örnkloo hefur raunar tekið virkan þátt í að kynna íslenska höfunda í Svíþjóð, meðal annars stjórnað umræðum þeirra á bókastefnu oftar en einu sinni og gert útvarpsþætti m.a. með Matth- íasi. Arna Bergmann kvaðst hann^ hafa haft ánægju af að hitta í eigin persónu: „Ég tók einu sinni viðtal við hann fyrir blað Norræna félags- ins, en það var símaviðtal svo við sáumst ekki þá." Matthías Johannessen Árni Bergmann Órnkloo sagðist einnig hafa hlustað á hina tvo yngri höf- unda á fimmtudeg- inum, þá Ólaf og Hallgrím og einkum haft gaman af að heyra um afstöðu þeirra tíl Halldórs Laxness, annars- vegar sem hvetjandi og hinsvegar sem kúgandi afli í með- vitundinni. „Og kafl- inn sem Hallgrímur las úr 101 Reykjavík kom á óvart, hann var drepfyndinn." Verkefhi Ulfs Örnkloo á stefnunni í ár var m.a. að stjórna um- ræðum um norrænar barnabókmenntir þar sem leitað var svara við hvað hægt væri að gera tíl að örva þýðingarstarfsemina á barnabókum Norðurlandahöfundanna. Um stefhuna almennt hvað hann það gleðja sig að hún væri enn í dag norræn stefna þar sem bæði nútíma bókmenntir og sígildar bókmenntir frá öllum Norðurlöndun- um er haldið á lofti. „Hún er eina samnorræna stefnan og hefur haldið því markmiði sem hún skapaði sér fyrir fjórtán árum, þrátt fyrir það að bæði Danir og Norðmenn hafa haldið sínar eigin bókastefhur á þessum árum." Islenski sýningarbásinn, með fallegu úrvali af íslenskum bókum frá einum 10 útgefendum til sýnis og sölu, reyndist ómissandi áningar- og fundarstaður margra. Vel virtist staðið að því að kynna land og þjóð, einnig með tílliti tíl þeirra sem ekki eru læsir á íslenska tungu. Vel sóH stefnn Bertil Falck, framkvæmdastjóri bókastefh- unnar sem einnig er ræðismaður íslendinga fa Gautaborg, bauð blaðamönnum á sinn fund í lok stefhunnar sunnudaginn 25. október. Hann kvaðst ánægður með samvinnuna við söfnin sem héldu sína stefhu undir sama þaki og áttu sinn þátt í að „gefa sögunni líf', sem var markmiðið þegar „menningararfurinn" var valinn sem þema. „Þetta er tilraun sem byrjaði fyrir tveim árum, söfhin sýna annað hvert ár og þeirra stefha er enn á byrjunarstigi. Mörgum kann að þykja sýning þeirra falla í skuggann, þegar flestir sem koma eru að forvitnast um bækur, svo hvort aftur megi sjá árangur af samvinn- unni að tveim árum liðnum er eftir að ræða." Og hann var ánægður yfir að stóru forlögin sem ekki sáust í fyrra voru komin aftur, „það hlýtin^ að vera skemmtilegra fyrir gestí stefnunnar yf- irieitt og ekki síst fyrir þá höfunda sem koma út hjá stóru forlögunum, þeir eru dæmdir úr leik ef útgefendurnir eru ekki á staðnum, taka ekki þátt í pallborðsumræðum og öðrum kynning- um." Að hvorki Bonniers, né Nordstedt beinh'n- is breiddu úr sér á sýningarsvæðinu, var hann fáorður um. Ekki síst var hann ánægður með aðsókn, fleiri en nokkurntíma höfðu sótt pall- borðsumræður og fyririestra og á síðasta degi virtust heimsóknir á sýningarsvæðið vera yfir 100 þúsund. „EkM 100 þúsund gestir heldur heimsóknir, margir koma dag eftir dag og þá eru þeir einn og sami gesturinn með fleiri heim- sóknir," útskýrði framkvæmdastjórinn til að vera ekki sakaður um ýkjur. Þá kom fram að næstu þrjú árin verður stefn- an haldin um miðjan september og í samvinnu við bókastefnuna í Frankfurt og túlka sænskö^ blaðamenn það gjarna sem svo að þegar sam- vinnan Við stóru sænsku forlögin reynist treg, þá nái Bertil sér bara í aðra samvinnufélaga. Viðskipti og samtöl sem varða útgáfurétt er vaxandi þáttur á stefnunni, en þar hittast eink- um litlu forlögin í svonefndri „ráttighetssalong", fyrst og fremst norræn forlög en í ár komu einnig útgefendur frá Spáni og Hollandi og sýndu áhuga, að sögn Kerstin Aronsson fram- kvæmdastjóra forlagsins Anamma og fulltrúa NOFF, (samtök lítilla norrænna úgefenda) sem um eitt hundrað norræn útgáfru*yrirtæki eru nú orðnir félagar í. BREZKU LEIKHUSUONIN I SAVOY TÖM.IST Sígildir diskar SULLIVAN Arthur Sullivan: Gilbert og Sullivaa forleik- irnir (Cox and Box, The Sorcerer, HMS Pina- fore, The Pirates of Penzance, Patience, Iolanthe, Princess Ida, The Mikado, Ruddi- gore, The Yeomen of the Guard, The Gondoli- ers & The Grand Duke.) Royal Ballet Sinfonia u. stj. Andrews Penny. NAXOS, 8.554165. Upptaka: 1)1)1), London 1/1997. Útgáfuár: 1998. Lengd: 69:41. Verð (Japis): 699 kr. POPPIÐNAÐUR vorra tíma á sér lengri upphafsferil en margur hyggur. Hann má m.a. rekja til danstónleika Lanners og Jó- hanns Strauss í Vín, en ekki síður til gam- anóperunnar. Ef lýðhylli er höfð til viðmiðun- ar, vegur óperettan líklega þyngst á metun- um. Þessi léttlyndi arftaki þýzka Singspiels- ins og undanfari Broadwaysöngleiksins náði fyrst blóma í París um miðja 19. öld með verkum Offenbachs. Vinsældir þeirra líktust engu sem áður hafði þekkzt, og heimssýning- arnar 1855 og 1867 í frönsku höfuðborginni breiddu greinina út um alla álfu. Vínarborg fylgdi í kjölfarið með Jóhann Strauss yngri í broddi fylkingar. „Tónlistarlausa" landið norðan Ermar- sunds, eins og haft var að orði sunnar í álfu, var í flestri tónsköpun eftírbátur meginlands- ins á tómaskeiðinu milli Arnes og Elgars, en einmitt á óperettusviðinu lánaðist Bretum að verða stórveldi á síðasta fjórðungi 19. aldar - þökk sé samstarfi líbrettistans W.S. Gilberts og tónskáldsins Arthurs Sullivans. Og and- stætt mörgu öðru leikhúsléttmetí frá sama tíma standa vinsældir flestra afurða þeirra óhaggaðar enn í dag, og jafnvel langt utan hins enskumælandi heims. Arthur Sullivan fellur illa að hefðbundinni bóhemsk-rómantískri klisju 19. aldar um dapra ævi og örlög tónsnillinga. Honum gekk þvert á móti flest í haginn um ævina, hvort heldur í formi viðurkenningar eða fjárhags- legrar umbunar. Hæfileikar hans uppgötvuð- ust þegar á 8 ára aldri, þegar hann var farinn að leika á flest hljóðfærin í lúðrasveit föður síns. Hann söng í Konungskapellukórnum, sótti nám í Royal Academy og eftír það í tón- menntahöfuðborg þeirra tima, Leipzig, þar sem andi Mendelssohns sveif yfir vötnum, uppáhaldstónskálds Breta á Viktoríutíman- um. Heimkominn 1862 samdi hann Forleik að Stormi Shakespeares sem sló strax í gegn. „írska" sinfónía Sullivans í Es-dúr var samin ári síðar eftír heimsókn tíl eyjarinnar grænu, og fleiri hfiómsveitarverk eins og for- leikurinn Marmion og óratórían Glataði sonurinn (1870), auk stuttra söng- og sálmalaga; þekktast þeirra er Afram Kristsmenn kross- menn. En Sullivan átti ekki eftír að setja mark sitt á tónlistar- söguna sem sinfónískt tón- skáld, heldur sem óperettu- höfundur. 1871 kynntíst hann William Schwenk Gilbert (1836-1911), og varð það upp- haf yfir tuttugu ára sam- felldrar sigurgöngu er hófst með Trial by Jury og lauk með Stórhertoganum, eða 12 óperettum alls. Sú er hleypti Gilbert & Sullivan „æðinu" af stað var HMS Pinafore (1878). Vegna höfundarréttarmála fóru þeir félagar til New York, þar sem Sjóræningarnir á Penzance (1880) lagði borg- ina að velli. Um það leytí lágu þegar sjö óperettur að baki. Framleiðslan gekk eins og af færibandi, og talað var um hina óstöðvandi „Savoy-óp- eruvél" í samnefndu leikhúsi sem byggt var utan um sviðsverkin í London. Eitthvað hefur þó tímapressan verið farin að ganga nærri frjóleika líbrettistans, því sagan segir, að eftir uppfærslu Princess Ida (1884) hafi Gilbert verið gjörsamlega uppiskroppa með hug- myndir um næsta viðfangsefni. Leið og beið við algjöra ördeyðu andans, þar til japanskt samúræ-bjúgsverð, sem Gilbert hafði fest GILBERT og Sullivan: Á biævængjum söngsins á Savoy. upp á vegg tíl skrauts í vinnustofu sinni, hrundi fyrirvaralaust á gólfið með látum. Þá kveikti loks á Gilbert. Útkoman varð ein vinsælasta óperetta þeirra félaga, The Mikado (1885), sem hratt af stað fjölda ann- arra „japanskra" eftirlíkinga á evrópskum söngleikjafjölum - nærri 20 árum fyrir Madama Butterfly Puccinis. Forleikirnir á þessum diski eru í tímaröð og allir úr samstarfi Sullivans við Gilbert nema Box og Cox, sem er lát- inn koma í stað Trial by Jury. Andi þeirra er afar fjöl- breyttur, en ávallt ekta brezk leikhúsmúsík inn við beinið. Þótt farnar séu fremur troðnar slóðir í lagferli, hljómamáli og orkestrun, heldur þessi tónlist ótrúlega vel ferskleika sínum og sjarma, og verður helzt jafh- að til gjörólíkra afurða Gers- hwinbræðra. Hér finnst varla nokkur dauður punktur, og hæfileiki Sullivans tíl að slá hárréttan tón viðfangsefhis- ins á örfáum sekúndum er slíkur, að hann gæti vafalítið sýnt kvikmyndatónskáldum eins og Horner og Williams í tvo heimana, væri hann uppi í dag. Spilamennska Sinfóníusveitar Konung- lega ballettsins nær nákvæmlega réttu sam- blandi af brezku „pompi" og laufléttu fyrir- hafnarleysi, og þó að deila megi um hvort leikhúshjjómburður hefði ekki verið meira viðeigandi, gengur ómfyllingin úr St. James hvergi út yfir skýrleikann. Dæmigerður diskur sem maður er líklegur til að grípa oft niður í eftir dagsins önn tíl að bæta skap og meltingu. CRUSELL Bernhard Henrik Crusell: Klarínettkvartett- arnir þrfr. Osmo V&nskfi, klarínett; Pekka Kauppinen, fiðla; Anu Airas, víóla; Ikka PaMli, selló. BIS-CD-741. Upptaka: DDD, Kross- kirkju Lahtiborgar, Finnlandi 10/1995. Utgáfuár: 1997. Lengd: 70:10. Verð (Japis): 1.490 kr. Finnar og Svíar karpa enn í dag um hvor þjóðin eigi stærstan part í Bernhard Crusell (1775-1838), sem fæddist í Nystad (Uusi- kaupunki) á sænskumælandi vesturströnd Finnlands, en fluttist ungur til Stokkhólms og bjó þar síðan. Enda engin furða, þar sem tind- arnir í tónsköpun Norðurlanda voru fram á , miðja 19. öld mikið tíl innfluttír Þjóðverjar; meðal innfæddra Norðurlandabúa á mótum klassíkur og rómantíkur standa helzt upp úr Franz Berwald og Crusell. Bernhard Crusell varð einn af fremstu klar- ínettsnillingum sinna tíma, og eru kammerverk hans og konsertar fyrir þessa fyrrum hirðingja- skálmeiu, sem Mozart og Weber hófu tíl vegs og virðingar, enn í hávegum meðal klarínett- leikara um allan heim. Þess má geta, að Crusell lærði kornungur tónsmíðar hjá Abbé Vogler, fyrrum kunningja og keppinaut Mozarts, sem þá hafði flutzt frá Vínarborg tíl Stokkhólms tíl að gerast óperahljómsveitarstióri, og hefur ungi Finninn eflaust snemma kynnzt klarínett> kvintett Mozarts, þótt áhöld séu um hversu mikil áhrifin hafi orðið frá Weber. En hvað sem því líður eru kvartettarnir þrír frá fyrsta og öðrum áratug 19. aldar heillandi og áreynslulaus skemmtímúsík sem hittír beint í mark við fyrstu heyrn. Kliðmýkt klarinettsins nýtur sín til fullnustu í samleik við strengjatríó- ið, enda án vafa samblendnast allra tréblásara- hHóðfæra í kammerleik. Hér má heyra hlið á Osmo Vánska sem fór að líkindum fram hjá flestum tónleikagestum Sin- fóníuhljómsveitarinnar, þegar hann sveiflaði þar sprota fyrr á þessum áratug. Það er ekki mikið um heilsstarfshfiómsveitarstjóra sem þykja fullgildir í alvörukammersamleik, sér- staklega þegar píanistum sleppir. Blástur Osmos er leikandi léttur og er ekki verið að troða dýpra inntaki í tónlistina en fyrir er. Sam- leikur allra er hrein nautn, og upptakan er skýr, enda þótt sumum kunni að þykja Krosskirkju- hyómurinn í blautara lagi fyrir svona tónlist RÍKARÐUR Ö. PÁLSSON ŒSBÓK MORGUNBLAÐSINS ~ MENNING/USTIR 31. OKTÓBER 1998 1

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.