Lesbók Morgunblaðsins - 19.12.1998, Blaðsíða 8

Lesbók Morgunblaðsins - 19.12.1998, Blaðsíða 8
JAKOB Jordaens: Konungurinn drekkur, 242 x 300 sm, frá árinu 1640. A málverki Jordaens hafa menn þegar nær algjörlega hroðið borðið. Aðeins ein kvennanna, hin krýnda drottning fagnaðarins, mundar ennþá gaffalinn í matarleit. TAUMLAUS VEIZLUGLEÐI A12. öld var almennt farið að kalla þrettándann „þrí- kóngahátíð", og enn þann dag í dag er víða haldið upp á 6. janúar með miklu glensi og gamni, þótt menn slepptu ekki alveg eins fram af sér beizlinu og fram kemur á þessu málverki. Þar er æpt há- stöfum, menn baða út höndunum, hlæja og ærslast. Einn gestanna snýr sér frá borðinu og er að kasta upp. Enginn gefur hinn minnsta gaum að spakmælinu, sem letrað er á vegginn bak við boðsgestina: „Nil similius insano quam ebrius" _ „Ekkert líkist vitfirr- ingi meir en drukkinn maður." Velmegun og Iffsgleði Líklegt er, að málarinn Jacob Jordaens (1593-1678) hafi haft sitt eigið heimilisfólk, konu sína og börn, tengdaforeldra og vinnu- fólk sem fyrirsætur á málverkinu og greini- legt er, að sem umgjörð gleðskaparins notar hann stofuna í sínu eigin húsi við Hoogstraat í Antwerpen. Myndin var gerð á árunum 1640- 1645. Listamanninum vegnaði vel í starfi; hann varð vinsæll málari, og þá einkum vegna mynda eins og þessarar. Hann festi á léreftið hvorki meira né minna en sex sinnum gleð- skapinn á þrettándanum, og gerði það jafn fúslega eins og þegar hann málaði annan glað- væran mannfagnað, „Hvað ungur nemur, gamall temur." I þess háttar verkum var hann að halda á loft þeim verðmætum í lífinu, sem viðskiptavinum málarans voru hugleikn- ust: Fjölskyldulífinu, velmegun og lífsnautn- inni frjórri. A slíkum myndum var heldur ekki farið neitt í launkofa með ógeðfelldari hliðarn- ar á drykkjusamkvæmunurn eins og gestur- ínn, sem er að kasta upp. Á öðrum myndum Jordaens er hversdagslífinu lýst umbúða- laust, börn snúa bakhlutanum fram til þess að vera skeind eða þau væta sig þar sem þau sitja í kjöltu móður sinnar. Pólitiskar þrcngingar Það skipti kaupendur málverka miklu máli á þeim tímum, að myndirnar væru af boðlegri stærð; þetta málverk Jordaens, sem hangir í UM FLÆMSKA MALARANN JACOB JORDAENS OG SAMTÍÐ HANS Á jólunum þykir við hæfi að gera vel við sig í mat og drykk, en át, drykkja og veizlugleði okkar er þó lítil- mótleg hjá því sem tíðkaðist jafnvel hjá alþýðu manna á Niðurlöndum á 17. öld. Meira að segja mannslát urðu mönnum tilefni til að efna til ærlegrar átveizlu. Við útför Rubens voru haldnir í Antv/erpen hvorki meira né minna en fjórir fjölmennir minningar-málsverðir. Kunsthistorisches Museum í Vín, er t.d. 242x300 sm á stærð. Þá var líka lagt mikið upp úr því, að fjöldi mannvera sæjust á mynd- unum í miðjum gleðskap eða við störf. Flestir viðskiptavina Jacobs Jordaens voru úr hópi hinna efnaðri borgara í suðurhluta Niður- landa, en það landsvæði samsvarar nokkurn veginn Belgíu nú á dögum. Á þeim tíma var þetta landsvæði hluti af ríki Spánarkonungs. Bæði suður- og norðurfylki Niðurlanda höfðu allt frá árinu 1566 reynt að hrista af sér spænska klafann með vopnaðri uppreisn gegn yfirdrottnurunum í Madrid. Eftir áratuga baráttu hafði norðurfylkjunum loks tekizt að brjótast undan okinu, en suðurfylkin urðu að láta í minni pokann og lúta áfram valdboði Spánverja. Hagur almennings í norðurhluta Niðurlanda stóð með miklum blóma um 1640, en í efnahagslífi suðurfylkjanna ríkti stöðnun og afturför. Þeir efnamenn, sem pöntuðu mál- verk hjá Jordaens, gerðu orðið ekki nein ábatasöm viðskipti lengur; þeir urðu að lifa af þeim auðæfum, sem áður hafði verið aflað og voru því sennilega hrifnir af þeim lífsháttum, sem málarinn lýsti í myndum sínum: Þar er fólkið fullt af lífsþrótti og glaðværðin skín úr svip þess. Þetta málverk fékk að vísu enginn niður- lenzkur auðmaður til eignar, heldur einn af furstaættinni Habsbúrg: Leopold Wilhelm von Habsbúrg, landstjóri Spánarkonungs í Niðurlöndum með aðsetri í Brussel. Hann komst yfir þetta verk Jordaens og fór með það með sér heim til Vínarborgar. Lærifaðir Jorddens og tengdafaðir Holdugi öldungurinn með kórónu úr hert- um silfurpappír á höfðinu kemur oft fyrir á málverkum Jordaens. Það var tengdafaðir hans, Adam van Noort, sem sat fyrir, en hann bjó á heimili Jordaens þar til að hann andað- ist, áttræður að aldri. Van Noort var einungis miðlungsgóður málari en hafi samt hagnazt verulega af list sinni í Antwerpen. Hann er einungis þekktur í listasögunni vegna tveggja nemenda sinna, þeirra Peters Pauls Rubens og Jacobs Jordaens. Kórónan á höfði öldungsins gefur til kynna, að hann sé konungur fagnaðarins. Var það venja í Antwerpen að ákveða með sérstökum happdrættismiðum, hver verða skyldi kon- ungur og hver yrði drottning þrettándafagn- aðarins. Þessa lukkumiða, „billets de roi", gátu húsfreyjur borgarinnar keypt hjá götu- sölum dagana fyrir 6. janúar. Tveir af þessum lukkumiðum, annar með áletruninni „hof- mester", hinn með „sanger", liggja í forgrunni myndarinnar á gólfinu milli hundsins og katt- arins. Gestirnir hafa fest aðra áþekka seðla á sig: Maðurinn, sem heldur á fiskinum, er stallari; sá ölkæri, sem er að selja upp, er með miða á hattinum sem sýnir, að hann á að vera „medzijner". Á öllum þeim myndum, sem Jor- daens málaði af þrettándafagnaðinum, hirðir hann samt ekkert um þá föstu venju sem tengist happdrætti um tignarröðun við borðið. Á málverkum hans er elzti gesturinn alltaf konungur og fríðasta konan drottning veizl- unnar. Hatíð baunakonungs í öðrum landshlutum var það venja að hafa baun eða smápening falinn í einni kökunni, sem gestirnir borðuðu á þrettándanum. Sá sem fann baunina eða peninginn í sinni sneið varð veizlukóngur og mátti skipa aðra borð- gesti í tignarstöður. Þetta málverk Jordaens í Kunsthistorisches Museum í Vínarborg er eins og allmörg önnur verk, sem sýna veizlu- gleðina á þrettándanum _ t.d. eftir Jan Steen _ einnig þekkt undir heitinu „Hátíð bauna- kóngsins". En það voru ekki bara veizlugest- irnir sem fengu kökusneið, að sögn þýzka predikarans og annálaritarans Sebastans Francks á 16. öld: ,Jið Guðs vilja," skrifar hann, „var einnig tekin frá sneið af kökunni handa Jesú, Maríu guðsmóður og vitringun- um þremur hverjum fyrir sig." Um leið og veizlukóngurinn hafði gefið sig fram, og búið var að tollera hann þrisvar við ákafan fógnuð viðstaddra, hélt hann í hátíðlega göngu um húsið og teiknaði með krít krossmark á gólf- fjalir og stoðir til þess að bægja frá heimilinu öllum voða og vofum. I kaþólskum löndum Evrópu voru slíkar siðvenjur nærri alls staðar við hafðar á þrettándanum; margar hverjar hafa haldizt allt fram á þennan dag. Meiriháttor matarveizlur Þá hefð að spara hvergi við sig í mat og drykk á þessum degi, má rekja allt aftur til 14. aldar. í norðurfrönskum kirkjUm var al- siða, að djákninn héldi prestinum, yfirmanni 8 LESBÓK MORGUNBLAÐSINS ~ MENNING/LISTIR 19. DESEMBER 1998

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.