Lesbók Morgunblaðsins - 19.12.1998, Blaðsíða 20

Lesbók Morgunblaðsins - 19.12.1998, Blaðsíða 20
Wahnfried, og komast að því að það opnast best á öftustu síðunum, þar sem íslenska orðasafnið er að finna. Það segir ótvíræða sögu. Áhrif Simrocks - stuðlar og stíll Wagner hafði samið textann að Siegfrieds Tod veturinn 1848-9. Síðan lá verkið í salti þar til sumarið 1851. Þá tók Wagner það skyndilega til frekari úrvinnslu, gerði efnisútdrátt að nýrri óperu og um sumarið semur hann textann að Der junge Siegfried, og fyrstu drög að Rínar- gullinu og Valkyrjunni um haustið. Næsta árið lýkur hann síðan textanum að verkinu. Hvað skyldi hafa komið honum að verki og teymt hann að fyrri þáttum sagnarinnar? Eitt er öllu öðru líklegra. Snemma árs 1851 kom út hin mikla Edduþýðing Karls Simrock, bæði Eddukvæðin og Snorra-Edda, á einni bók, með umtalsverðu efni sem ekki hafði legið á iausu áður, svo sem Svipdagsmálum og Lokasennu. Það er ekki síst Lokasenna sem virðist hafa iokið upp ýmsum dyrum. Ekki er unnt að hugsa sér persónu Loka í Rínargullinu nema í ljósi þess kvæðis, en áhrifin ná víðar og dýpra. Af- staðan tO goðanna breytist mjög frá því sem var í Siegfrieds Tod. Viðhorfið er gagnrýnna og neikvæðara, og brestir þeirra eru dregnir skýr- ar fram. Afstaða goðanna til Loka er líka greinilega mótuð af Lokasennu. Útgáfa Simrocks gerði líka mörg Eddu- kvæðin aðgengilegri, enda eru áhrif þeirra mun rækilegri í þeim texta, sem síðan var sam- inn, heldur en var í frumgerðinni að Siegfrieds Tod. Það gerist á margan veg. Ekki síst mun- aði hér um það að kvæðaþýðing Simrocks er á góðu og kjarnyrtu máli og þýðingin á sumum mikilvægustu kvæðunum er mjög þokkalega stuðluð. Það er nú á síðustu árum að augu fræði- manna hafa beinst að áhrifum Simrocks á Nifl- ungahringinn. Það er skammt um liðið síðan mikilvægar upplýsingar fengust um bókakost Wagners og lesefni í Dresden, og enn er ekki fullunnið úr þeim upplýsingum. Því miður hefur víst enginn náð enn að rannsaka stílræn áhrif Simrocks á texta Hringsins. Við fljóta yfirsýn virðast þau vera umtalsverð. Tungutak verður markvissara og knappara, braglínur styttri og ótvíræð áhrif fornyrðislags og fleiri bragar- hátta. Ekki síst verður stuðlasetningin ekki lengur skraut, heldur hluti af hrynjandi textans og þar með hluti af tónlistinni sem við hann var samin. Það er reyndar auðvelt að sjá með nokk- urri nákvæmni hvað af textanum í Ragnarökum er úr frumgerðinni, Siegfrieds Tod, og hvað er yngra, bara með því að leggja mat á stuðlasetn- inguna og bragvísi höfundarins. I Ziirich kynntist Wagner líka einum helsta Eddufræðingi þeirra tíma, Ludwig Ettmuller, sem meðal annars hafði gefið út Völuspá með skýringum, þýðingu og orðalykli, eins og fyrr getur, og einnig fyrstu góðu þýðinguna á seinni hetjukvæðum Eddu. Wagner kallaði hann „Eddamuller", og þarf því ekki að efa að sam- ræður þeirra hafa verið mjög á því sviði. Það hefur verið háttur sumra eldri fræðimanna, að gera mikið úr áhrifum hans á smiði Hringsins, en líklegt er að lesefni Wagners hafi valdið enn meiru. En ekki hefur honum komið illa að mega á ráð þess manns leita. Það var fyrst ætlun Wagners sumarið 1851 að prjóna gamanóperu um æsku Sigurðar Fáfnísbana framan við Siegfrieds Tod. Hún átti að heita „Der junge Siegfried", og heitið sniðið eftir Þiðrekssögu, þar sem hann er nefndur Sigurður sveinn. Wagner leit á frumgerð verksins, Der junge Siegfried, sem hetjulega gamanóperu. Síðan bættist við meira efni framan við, harmleikur Valkyrjunnar og goðamál Rínargullsins. Þar með jókst alvaran í málum. Harmleikur Óðins Sú persóna sem fiytur alvöruna inn í verkið er Óðinn sjálfur. Wagner hugðist láta Óðin í dulargervi ýta fram málum á tveimur s„öðum í óperunni, og þó fyrst og fremst leggja á ráðin um smíði sverðsins. Þar með tók hann fljótlega að teygja sig lengra í að skýra tilvist Óðins og áhuga hans á Sigurði. Hann samdi textann að Der junge Siegfried í júní 1851 og gat þó ekki rifið sig frá efninu. Um haustið skrifar hann vini sínum í Dresden, Theodor Uhlig, og biður hann um að útvega sér Völsungasögu. Þá hafði hahn þegar, í fyrra bréfi til Uhligs, greint frá hugmynd sinni um að stækka verkið í þrjár full- burða óperur og inngangsverk að auki. Nú snerist áhugi hans allur að Óðni, kvöl hans og vanda, bölvun hringsins og örlögum heims. Gamanóperan varð kveikja að myrku örlaga- verki. Upphaflega verkið er hugsað sem harmleikur Sigurðar. Hann er andlag þess harmleiks, ef svo má að orði komast. Það er hins vegar Bryn- hildur sem er fremjandi harmleiksins og það er hún áfram, þegar skiptir um harmsögu. En val- kyrjan Brynhildur sem við þekkjum úr Nifl- ungahringnum er allt önnur en sú hefðbundna persóna sem lýst er í textanum að Siegfrieds Tod. Nú var orðið meira í húfi, grundvallarátök ástar og valds, örlög alls heims. Fyrri óperurn- ar voru ekki bara prjónaðar framan við. Þetta var orðið nýtt verk með nýjum áherslum. í hinu nýja verki er það harmleikur Óðins SVIÐSETNINGAR á Wagner-hátíðinni í Bayreuth hafa á seinni áratugum oft verið nýstárlegar og umdeildar. Þetta er sviðsmyndin í lok Val- kyrjunnar í nýjustu uppfærslunni, sem oftast er kennd við hönnuðinn Rosalie. MÁLARINN Julius Schnorr von Carolsfeld gerði flokk mál- verka og myndskreytinga við Niflungaljóðin þýsku, og það er sérkennilegt að þessar myndir virðast hafa haft meiri áhrif á Wagner en texti Ijóðanna. Þessi mynd sýnir þann atburð er Hagen vegur Siegfried í veiðiför sem er aðalatriðið, harmleikur stjórnmála- mannsins, sem reynir að ráða ráðum veraldar, en dregur að lokum allt niður með sér. Gegn þeirri tvöfeldni rís Brynhildur, dóttir hans, og öllum þremur meginhlutum Hringsins lýkur með sigri hennar á mismunandivegu. I þessu felst um leið endanlegur ósigur Óðins og þeirr- ar heimsmyndar sem hann reyndi að byggja upp. I Valkyrjunni og Sigurði snúast öll ráð hans og ætlan um að sjá til að fram komi sú hetja sem leysi goðín og veröldina undan álög- um hringsins og komi gullinu aftur í hendur Rínarmeyjum. Hið sérkennilega er að þegar hetjan kemur að lokum fram reynist hún önnur en ætluð var, bæði af röngum stofni og af röngu kynferði. Það er eins og Wagner hafi sjálfur ekki áttað sig á að það er Brynhildur sem reyn- ist hin frjálsa hetja sem Óðinn leitar að til að færa aftur hringinn pg frelsa heiminn. Sumir hafa talið Óðinsmynd Niflungahrings- ins vera undir áhrifum frá kenningum Arthurs Schopenhauers, en það fær ekki staðist. Wagner kynntist verkum Schopenhauers fyrst 1854, meir en ári eftir að hann lauk við að semja textann að Hringnum. Það er hins vegar ekki að sjá að hann hafi þurft að endurskoða persónuna eftir þennan lestur. Þar stendur allt áfram sem áður. Því er nærtækara að halda að viðhorfin sem þegar voru komin fram í Hringn- um, og reyndar öðrum verkum, hafi gert hann móttækilegri fyrir hugmyndum Schopen- hauers. Það er full ástæða til að taka til vitnis orð Wagners sjálfs í þessu efni. Hann segir svo um lestur sinn á Die Welt als Wille und Ver- stellung eftir Schopenhauer: „Ég fann, mér til undrunar, að það sem hreif mig í kenningu Schopenhauers hafði fyrir löngu verið mér meðvitað í skáldskap mínum. Nú loksins skildi ég Óðinsmynd mína." Kenning Schopenhauers var honum með öðrum orðum eins og fram- setning á því sem hann hafði sjálfur skynjað og tjáð fyrr. Slrákurinn sem kunni ekki að hrseðast Það er full þörf að ítreka hér að texti verks- ins var saminn aftur á bak, ef svo má að orði komast, fyrst Siegfrieds Tod, sem er frumgerð- in að Ragnarökum, næst Sig- urður, þá Valkyrjan og loksins inngangsverkið, Rínargullið. Að lokum var texti Ragnaraka endurskoðaður og samhæfður. Efnisdrættir þeir í Sigurði er varða uppvöxt hans fara í flestu eftir Þiðrekssögu. Hann elst upp hjá Mími smið og er hinn ódælasti. - Hér fær Wagner eina snjöllustu hug- mynd sína. Hann dregur inn í mynd Sigurðar drætti úr þjóð- sögunni um strákinn sem kunni ekki að hræðast, og eins og í þeirri sögu er það kona sem nær að valda honum ótta í lokin, þegar hann vekur Bryn- hildi á fjallinu. I heimildum Wagners segir á næsta mismunandi veg frá ýmsum efnisþáttum, og þær gefa okkur harla ólíka mynd af eðli persónanna. I óperunni er farið næst frásögu Þiðreks- sögu af uppvexti Sigurðar. Wagner leitar hins vegar fanga víðar í Þiðrekssögu og t.d. dregur sverðssmíðin í óp- erunni í vissum atriðum mjög dám af sögunni um það er Velent smíðaði sverðið Mímung. Þrátt fyrir þessi aðföng úr Þiðreksssögu er Siegfried mesta Eddukvæðaverkið í Hringnum. Gátuleikurinn í fyrsta þætti er fyrst og fremst sniðinn eftir Vafþrúðnismálum, og Óðinn vinn- ur leikinn með því að spyrja að lokum þess sem andstæðingurinn á ekkert svar við. Þarna má reyndar þekkja minni úr fleiri Eddukvæðum, ekki síst Alvísmálum, en sumar spurningarnar eru reyndar beinlínis úr þeim komnar. Frá- sögnin um Gestumblinda og gátur hans í Hervararsögu og Heiðreks er auðvitað af sama tagi. Seinni hluti annars þáttar fylgir í mörgum efnum Fáfnismálum, bæði um orðræður Sig- urðar og Fáfnis, og eins um það sem Sigurður nemur af máli fuglanna. Og eins og í Fáfnismál- um lýkur þættinum með því að fuglinn vísar Sigurði á valkyrjuna sem sefur álagasvefni á fjallinu. Upphaf þriðja þáttar, þegar Oðinn vek- ur upp völuna, er síðan spunnið saman úr Veg- tamskviðu (Baldurs draumum) og sjálfri Völu- spá. Þannig fer bæði upphaf atriðisins, þegar völvan vaknar, og lokin, þegar hún þekkir Óðin, mjög nærri fyrirmyndinni í Vegtamskviðu. Og þá er síðasta og glæsilegasta tilvísunin í Eddu- kvæðin eftir, upphaf Sigurdrífumála í þriðja þætti, þegar valkyrjan er vakin og fagnar sól- björtum degi. Vera má að sumum þyki tónlistin í Sigurði, einkum framan af, lakari en í Valkyrjunni. Þá má að vísu kenna efninu að nokkru um. Atburð- irnir eru hér óneitanlega á lægra tilfinninga- sviði. En allt um það var Wagner sjálfur ekki ánægður með framvindu mála, þegar hér var komið. Því lagði hann verkið til hliðar um ára- fjöld, að loknum öðrum þætti, og sneri sér að öðru. Þegar hann tók til við það aftur hafði hann bæði lokið Tristan og ísold og Meistara- söngvurunum. Að auki hafði hann endurskoðað Tannháuser og að baki var óperuhneykslið mikla við frumflutning endurskoðuðu gerðar- innar í París árið 1861. Því þarf engum að koma á óvart að hann kemur tvíefldur til verka er hann semur þriðja þáttinn, átta árum síðar. Þegar í forspilinu er ljóst að tónmál Wagners er orðið viðameira, samofnara og flóknara en áður. í atriðinu milli Óðins og völvunnar, sem næst kemur á eftir, nær verkið á margan veg dramatískum hátindi sínum. Að minnsta kosti rís hér hæst harmleik- urinn um Oðin og um bölvun guðanna. Eftir þetta hefur Óðinn það eitt hlutverk eftir að prófa hugdirfð Sigurðar og vita hvort hann sé þess verðugur að vaða eldinn á fjallinu. Óðinn er fulltrúi fortíðar og fyrri misgerða. Hann verður að víkja til hliðar og vona að hin nýja kynslóð, Sigurður og Brynhildur, séu þess um- komin að leysa veröldina undan bölvun hrings- ins. Hið einkennilega er að það eru fávísi Sigurð- ar og sakleysi sem veita honum sjálfum nokkra vernd fyrir bölvun hringsins. En við alla aðra leikur hringurinn hinn myrka leik sinn og inn í þann hrunadans dregst Sigurður með fyrir þeirra verk. Það er ýmislegt sem breytist í tónlistinni eft- ir átta ára hlé. Sumt af því á sér rætur í tilurð- arsögu textans og þeim viðhorfsbreytingum sem urðu með Wagner á þeim árum. Eins og áður getur, hafði Wagner öðlast sífellt meira vald yfir stuðlasetningu og annarri braglist, eft- ir því sem fram leið samningu textans. Þannig er stuðlasetning mun skárri í fyrri óperunum. Þar ofstuðlar Wagner að visu, og margt fleira kann að særa brageyra sumra íslendinga, en þó leysir hann sumar bragþrautir mjög skemmti- lega. Tónlistin er síðan samin með fullu tilliti til stuðlasetningar. Stuðlarnir, og áherslur textans sem þeim fylgja, eru augljóslega hluti af hrynj- andi verksins. Því miður er þessi þáttur lokuð bók fyrir marga flytjendur Hringsins, bæði söngvara og stjórnendur, og mætti í því sam- hengi nefna stór nöfn og fræg. Það væri hægt að fylia í stærstu eyðuna í Wagner-fræðum, ef íslenskur tónlistarmaður með gott brageyra tæki að sér að greina bragliði og rétta stuðlasetningu textans, með tilliti til laglínu söngsins og tónlistarinnar í heild. Þarna er að mörgu að gá, því Wagner beitir mörgum brögðum. Sums staðar, ekki síst í Valkyrjunni, er t.d. að finna aukastuðlun, sem gengur þvert á meginstuðlunina, en á samt sinn þátt í laglínu og hrynjandi. Þegar kemur fram í þriðja þátt Sigurðar, er víða komið í eldri gerð textans með ófullkomn- ari stuðlun. Því tekur Wagner að draga úr vægi stuðlasetningar í tónlistinni, og þó enn frekar í lokaverki Hringsins, Ragnarökum eða Götter- dammerung. Okkur er tamt að líta á Richard Wagner sem fulltrúa hinna stóru forma í tónlist, en það er þó ekki alls kostar rétt. Að vlsu eru óperur hans með þeim lengstu og viðamestu sem samdar hafa verið, en framan af mega þær heita sam- settar úr frekar smáu brotasilfri. Notkun Wagners á leiðsögustefjum, og kunnátta hans í að raða þeim saman og spyrða, nær hámarki í fyrri hluta Hringsins, og ekki laust við að hann sé kominn í þrot með nýja og frjóa túlkun þeg- ar kemur fram í óperuna um Sigurð. Hléið langa var honum því vafalaust nauðsyn. Þegar hann hefst handa á ný, átta árum síðar, er það nýr og reyndari maður sem sest að verki. Hann hafði á þeim árum lært að vinna tónlistina sam- an í stærri heildir, ekki síst þegar hann fékkst við Tristan og ísold. Það kveður því við nýjan tón í forspilinu að þriðja þætti, sem myndar eina og sterka sinfóníska heild, en um leið er stefjunum sem áður höfðu birst, fléttað saman í flókinn vef, þar sem sagan er nú sögð með dýpt sem orð ein fá varla náð, því tónlistin nær að kalla fram minnis- og hugrenningatengsl hrað- ar og víðar en gerist í orðum texta einum sam- an. 20 LESBÓK MORGUNBLAÐSINS ~ MENNING/LISTIR 19. DESEMBER 1998

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.