Lesbók Morgunblaðsins - 19.12.1998, Blaðsíða 11

Lesbók Morgunblaðsins - 19.12.1998, Blaðsíða 11
kominn viðauki við kálgarðinn. Þessi bær stóð þó aðeins í þessu formi til 1896. Þá hrundi hann eða stórskemmdist þegar stóri Suður- landsskjálftinn reið yfir. Kirkjan hafði verið byggð 1865, en á myndinni er hún með svartbikaðri lista- klæðningu og hvítmáluðum gluggum og dyraumbúnaði. Túnið í forgrunni kargaþýft eins og nálega öll tún á þessum tíma og Hrunakarlinn ofan við bæinn nýtur sín vel frá þessu sjónarhorni. II Bæjarstæðið í Hruna er hlýlegt; þaðan er þó ekki beinlínis víðsýnt. En þegar gengið er upp á Hrunann víkkar sjóndeildarhringurinn talsvert. Þar er slakki sem heitir Kirkjulág og tengist munnmælasögunni um dansinn í Hruna og kirkjuna sem sökk. Lítið eitt austar er sérkennilegt skarð í klettabrúnina, nefnt Nálaraugað. I norðausturátt rís landið; þar heitir Grjótás og vestan við hann er sú grös- uga víðátta sem heitir Hrunavöllur og nær út að Litlu-Laxá. Á Hrunavelli eru réttir sveit- arinnar skammt frá veginum, ýmist nefndar Hrunarétt eða Hrepparéttir. Ofar við hálend- isbrúnina eru nágrannabæirnir Berghylur og Reykjadalur, en Túnsberg vestan við ána. Enn lengra til norðvesturs ber Útfjöllin við himin. Ásinn, sem nágrannabærinn í Ási tekur nafn af, skyggir á Flúðahverfið þegar staðið er á hlaðinu í Hruna, en ofan af Hrunanum sést yfir Flúðir og í fjarska rís Vörðufell og önnur fjarlægari fjöll vestar. Nær og sunnar rís Miðfell, skammt frá Flúðum, síðan Galta- fell og Hlíðarfjall handan Stóru-Laxár. I austri rísa lægri ásar vestan árinnar, nefndir Laugarásar eftir Hrunalaug, volgru í lághitasvæði sem þar er. Skammt frá Hruna, suður við Stóru-Laxá, er nágrannabærinn Sólheimar, en hann sést ekki frá Hruna. Grasgefin mýrarsund og ásar skiptast á aust- an við bæinn, en vegur inn að Kaldbak sem liggur svo að segja um hlaðið í Hruna, heldur áfram gegnum Sejjadalsklauf, skarð milli myndrænna klapparhóla sem eru eins og opin bók í þá veru, að í þeim má lesa sérkennilega jarðmyndun. Það er sú jarðmyndun sem Guð- mundur Kjartansson jarðfræðingur frá Hruna útskýrði og nefndi fyrstur manna Hreppamyndun. Hefur þeirri skilgreiningu verið haldið síðan. Guðmundur var sonur séra Kjartans Helgasonar frá Birtingaholti og Sigríðar Jó- hannesdóttur, sem sátu Hruna á árunum 1905-1930. Hann var að ýmsu leyti merkileg- ur brautryðjandi í jarðfræði, setti til dæmis fram kenningu um myndun stapa þegar gos verður undir jökli. Hreppamyndunin er sér- stæð vegna þess að þar skiptast á basaltlög og setlög sem sýna að víða hefur vatn staðið lengi og safnað seti á milli þess er hraun flæddu yfir á hlýskeiðum. Hruninn, sem bærinn dregur nafn af, virð- ist vera forn hraunbrún, máð undan fargi jökla, en hvort nafnið sé dregið af hrauni er þó óljóst og líklega fremur ólíklegt þar sem hin almenna skilgreining á hrauni á ekki við grágrýtisklappir eins og þær sem eru í Hreppamynduninni. Þrír nágrannabæir eru innar og nær Laxá og þangað liggur vegurinn sem fyrr var nefndur. Skammt innan við Hruna er Þver- spyrna, nokkru innar eyðibýlið Hðrgsholt, en innsti bær í byggð þarna megin er Kald- bakur í 200 m hæð yfir sjó. I hánorður frá Kaldbak stóð bærinn Kluftir í um 250 m hæð og er þá komið upp fyrir sæmileg gróður- skilyrði. Líklega væru Kluftir gleymdar með öllu ef þar hefði ekki verið nokkru fyrir miðja öldina kýrin Huppa, sem átti víst ís- landsmet í afrakstri og var búin að skila frá sér um 62 tonnum af mjólk þegar hún féll frá 1943. En ennþá innar og nær Stóru-Laxá er Hrunakrókur og rúst bæjar sem hugsanlega var Forni-Hruni, en að því verður komið síð- ar. Hlaða og búpeningshús eru norðan við bæ- inn þar sem lítið ber á þeim. Hrunaland telst aðeins vera 500 ha og túnið er lítið á nútíðar mælikvarða, aðeins 15 ha. Áður fyrr var aflað heyja utan túns á þurrlendi á Hrunavelli, en engjar í mýrarsundum þóttu lélegar. III Kirkjan í Hruna tekur 200 manns í sæti og er eins og áður segir að stofni til frá 1865. Turninn var endurnýjaður 1908 eftir fárviðri sem olli skaða og sama ár var kirkjan klædd með bárujárni. Kirkjan fer vel á sínum stað og er með hefðbundna lagi frá tímabili timb- urkirknanna. Inni í kirkjunni eru 13 bekkj- araðir, brúnmálaðar. Fimm gluggar hvítmál- aðir eru á hvorrri hlið; þeir eru látlausir með smáskrauti efst, en veggir eru málaðir ljós- drapplitaðir og blámáluð hvelfing loftsins skreytt með gylltum stjörnum. Yfir altarinu er altaristafla, máluð kvöld- KiRKJAN í Hruna var byggð 1865, en klædd bárujárni 1908. HRUNAKIRKJA að innan. Altaristaflan er eftir danskan málara, Christian Tilly. HRUNI um eða fyrir síðustu aldamót. Ljósmynd: Sigfús Eymundsson. máltíðarmynd eftir Danann Christian Tilly og getur tæpast vakið athygli eða aðdáun. Hrunakirkja ætti betra listaverk skilið. Ekki fer mikið fyrir veglegum kirkjugripum; að- eins eru fjórir stjakar á altarinu og silfurbik- ar. Predikunarstóllinn er smíðaður úr eik og skreyttur með upphleyptum höfuðmyndum engla, og skírnarfonturinn er minningargjöf um prestshjónin séra Steindór og Kamillu, sem bjuggu í Hruna um og fyrir síðustu aldamót. Prestur í Hruna síðan í ársbyrjun 1996 er Eiríkur Jóhannsson, norður-þingeyskur að uppruna og talinn vera 37. prestur staðarins síðan kirkju er fyrst getið í Hruna árið 1193. Kona hans er Sigríður Helga Olgeirsdóttir, upprunnin úr Aðaldal. Góður húsakostur er í Hruna; myndarlegt og rúmgott íbúðarhús með risi og kvisti, byggt 1950. Gróskumiklir trjágarðar eru bæði við íbúðarhúsið og kirkjuna og austur af henni hefur verið byggt safnaðarheimili, sem tekið var í notkun 1993. Það er notað fyrir fundi, fræðslustarf, barnastarf og ferm- ingarundirbúning. IV Þjóðsagan um dansinn í Hruna lifir góðu lífi enn á vorum dögum og þegar menn telja að eitthvað sé að hruni komið og muni farast með ósköpum er gjarnan talað um Hruna- dans. Dans af því tagi er aðdragandi óskap- legra atburða og einn af brautryðjendum ís- lenzkrar leikritunar, Indriði Einarsson, not- aði þetta sagnaminni sem uppistöðu í leikrit sitt, Dansinn í Hruna, sem Leikfélag Reykja- víkur flutti við miklar og góðar undirtektir á fyrsta áratugi aldarinnar. Fleirum hefur sag- an orðið að yrkisefni og er greinarhöfundur- inn þar á meðal. Vísast til myndar sem hér birtist af Dansinum í Hruna, málverki frá 1986, nú í eigu Hrunamanna. I Þjóðsögum Jóns Árnasonar er sagan birt í kafla um Guð og Kölska og heitir þar Viki- vaki í Hrunakirkju. Þar segir svo: Fram á miðja 17. öld vóru haldnir leikir sem kallaðir vóru víkivakar, en hvornig þeim var háttað hef ég eigi nákvæmlega komizt að og flest kvæði sem þar voru kveðin eru úr minni liðin, og elztu menn segja að ömmur sínar hafi kunnað Jí>au reiprennandi, en þeir hafi eigi numið. Þá höfðu menn komið saman á vissum bæ og stigið hringdans í skála, og kvæði kveðin sem allir höfðu numið sem að dansi gengu. Eitt sinn var haldinn víkivaki í Hruna- kirkju í Ytrihrepp á aðfaranótt jóladags. Létu menn þar illa og höfðu í frammi ýmsa ósiðu. En er var um miðnæturskeið kom maður út í Hruna og sá hann rauðskeggjaðan eineygðan mann illilegan mjög í gráum kufli standa við kirkjudyrnar og halda annarri hendi í hring þann er var í kirkjuhurðinni, og kvað maður- inn vísu þessa: Held ég mér í hurðarhring hvor sem það vill lasta. Nú hafa kappar kveðið í kring. Kemur til minna kasta. Og er hann hafði vísuna kveðið sökk kirkj- an með öllu því er í henni var, en svart flag var að morgni þar sem kirkjan hafði áður staðið. Þennan mann sögðu menn verið hafa kölska. I annarri útgáfu af sömu sögu segir að móðir prestsins hafi talið að dans í kirkjunni á jólanótt boðaði ekki gott og reynt að fá son sinn til að hætta, en árangurslaust. Þessi skemmtilega fantasía gæti hugsanlega hafa verið búin til í ákveðnum tilgangi. Kirkjunnar menn virðast hafa haft verulegan ama af þeirri lítilfjöriegu skemmtun sem alþýða manna átti kost á fyrr á öldum. Þegar útlent tízkufyrirbæri, vikivakar, bárust til landsins var reynt að spyrða saman dans og synd. Að dansa í kirkju hefur verið tvöföld synd og þá þrefóld er dansað var í kirkju á hinni helgu nótt. Fyrir 1200 er talað um að stórgoðar hafi sótzt eftir stöðum sem svo voru nefndir. Hruni var staður en alls ekki höfuðból, enda þurfti þetta tvennt ekki að fara saman. Ein- staka jarðir gátu þó orðið hvorttveggja. Á stöðum voru kirkjur; það voru kirkjustaðir og kirkjurnar áttu þessi býli, land allt og hlunn- indi. Um eða fyrir 1200 leituðust sumir höfð- ingjar eftir því að mynda sterkt áhrifasvæði, eða héraðsríki. Þeir sóttust þá eftir því að fara með öll goðorð í sinni vorþinghá og tóku sér vald til að ákveða mörk hennar. Höfuðból höfðu vissulega kosti sem höfðingjasetur en spyrja má hvort hafi vegið þyngra við bústað- arval, staðsetning eða tekjuvon? Þegar kom fram um 1200 og raunar fyrr, bendir ýmislegt til þess að höfðingjar hafi umfram allt lagt áherzlu á góða staðsetningu í héraðsmiðju þegar þeir völdu sér bújörð. Bezt og öruggast var að búa á krossgötum þar sem hægt var um vik að fylgjast með mannaferðum. I nútímanum blasir ekki við að Hruni hafi verið einn slíkra staða. En það var hann þó vissulega og tvennt var sem réði því: Vöð á ám og reiðleiðir. Vöðin réðu mestu, því frá þeim og milli þeirra lágu alfaraleiðir. Þau vöð sem mestu máli skiptu fyrir reiðleiðir í ofanverðri Árnes- sýslu voru Nautavað á Þjórsá, vöð á Stóru- Laxá við Laxárdal og Sólheima, Kópsvatns- eyrar, Grámelsvað og Steypa á Hvítá, en Hólmavað og Valdavað á Tungufljóti. Þessi vöð tengdu saman reiðleiðir austan úr Rangárþingi og vestur yfir ár til Bræðra- tungu, en umfram allt til Skálholts, Þingvalla, svo og leiðarinnar norður yfir Kjöl. Það var þetta samgöngukerfi, ef leyfist að nefna það svo, sem varð til þess að Hruni varð á krossgótum í héraðsmiðju. Þar voru varla önnur freistandi hlunnindi en laxveiði í Laxánum báðum, útslægjur ekki til að guma af og sjálf er jörðin næsta landlítil. En Hruni var staður við alfaraleið og þessvegna hefur helzti höfðingi Haukdæla, Þorvaldur Gissur- arson, fengið augastað á jörðinni. Þorvaldur var sonur Gissurar Hallssonar í Haukadal og víst þykir að hann hafi sezt að á fóðurleyfð- inni eftir að hann staðfesti ráð sitt. Haukadal- ur er miklu stærri jörð en Hruni og þá, þegar Haukadalsheiðin var að öllum líkindum vel gróin, hefur jörðin borið margt fé. En Hauka- dalur var ekki beint í alfaraleið enda þótt sumir sem fóru yfir Kjöl vestan Hvítár hafi riðið þar hjá garði. Vegna nálægðar við há- lendi og óbyggðir mátti ef til vill líta svo á að LESBÓK MORGUNBLAÐSINS ~ MENNING/LISTIR 19. DESEMBER 1998 11

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.