Tíminn - 19.12.1976, Blaðsíða 10

10
Sunnudagur 19. desember 1976
Ungt skáld í stórum
Halidór Laxness:
ÚNGUR ÉG VAR.
Helgafell Reykjavik
1976 243 bls.
1 þessari bók er ekki tekinn
upp þráður frá minningum
Halldórs Laxness, 1 túninu
heima. Þeirri bók lauk þannig,
eins og lesendur muna, að
drengurinn i Laxnesi kvaddi
bernsku sina og fór til Reykja-
vikur tólf ára gamall. Úngur ég
varsegir tiðindi af þessum pilti
nokkrum árum siðar. Bókin
hefst sumarið 1919 „þegar
danska dampskipið ísland lét úr
reykjavikurhöfn einn hásumar-
dag nær miöjum aftni þegar ég
var sautján ára. Ég er sestur
við þetta göfuga danska mat-
borð aö leggja á stað úti þennan
fræga heim. Fyrsta bókin min
Barn náttúrunnar var aðeins
ókomin út, ég hafði ekki mátt
vera að biða eftir að sjá hana á
prenti, þvi heimurinn kallaði:
var orðinn órólegur að biða”.
Bókin segir siðan af þvi
hversu skáldinu unga reiðiraf á
sinni fyrstu ferð á vit heimsins.
Mestur hluti sögunnar gerist i
Kaupmannahöfn: nokkuð þó i
danskri sveit og einnig berst
sögumaður til Sviþjóðar. í upp-
hafi sögu er þessi „dulklæddi
krakki” meðal landa á skipsfjöl
og er brugðið upp mynd af
nokkrum þeirra með örfáum
orðum, til dæmis Hallgrimi
Kristinssyni. En brátt stigur
skáldið á land i Höfn „með ólg-
andi ljósgult kúnstnerhár og
heiðblátt silkislifsi útá axlir, i
nýjum skraddarasaumuðum
sjakket, gráteinóttum buxum
eftir tiskunni, og þarofán á gul-
um skóm. Það var starað á
fyrirbrigðið úr öllum áttum”.
En fyrsta verk unga mannsins
þegar hann hefur fengið sama-
stað I borginni verður að láta
prenta hundrað nafnspjöld meö
svofelldri áletrun: Halldór frá
Laxnesi. Poeta.
Halldór kynnist fljótt ýmsum
löndum i Danmörku. Svo vill til
að sumarið sem hann kemur til
Hafnar andast Jóhann Sigur-
jónsson. Ummæli Halldórs um
Jóhann eru nokkuð blandin eins
og fleira sem hér segir af skáld-
um. En þar sem hann stendur
yfir moldum skáldsins frá
Laxamýri er honum ekkert fjær
„en fyrirætlanir eða tilburðir
um að feta i fótspor Jóhanns
Sigurjónssonar sem höfundur á
dönsku.”
Lesandinn verður auðvitað að
taka til greina þessa afdráttar-
lausu yfirlýsingu skáldsins eftir
liðlega hálfa öld. Arið 1919stóöu
Gunnar Gunnarsson og Guö-
mundur Kamban eftir af þeim
skáldum sem upp úr aldamót-
um hófu að skrifa á dönsku. Jó-
hann féll fyrir aldur fram, og
Jónas Guðlaugsson var einnig
horfinn ungur af vettvangi.
Auðvitað er tómt mál aö gera
þvi skóna sem ekki varð. Við
getum reyndar ekki hugsað það
til enda að Halldór Laxness
hefði snúið sér að ritstörfum á
erlendu máli. Er þó svo að sjá
sem það hefði verið honum leik-
ur einn: danskir mennta-
frömuðir telja hann skrifa „per-
fekt dönsku”. En hann gerði
ekki annaö i þessa átt en selja
dönskum blöðum smásögur
begar fjár þurfti við.
Úngur ég var greinir frá ári i
lifi skáldsins, kynnum hans af
mönnum og bókum, ritstörfum
hans og lifsháttum. Likt og i
bernskuminningunum er
blandað saman viö hugleiðing-
um Halldórs um ýmiss konar
menningarsöguleg atriði, til að
mynda kristindóm, spiritisma
og austræna speki. Þaö tengist
heimi
bókmenntir
Halldór Laxness.
Þórbergi Þórðarsyni sem kem-
ur hér töluvert við sögu þótt
hann sé „utan sviðs”. Um
margt af slikum athugasemd-
um má segja að lesendum Hall-
dórs koma þær kunnuglega fyrir
sjónir. Andúð hans á lúterstrú
og spiritsma hefur aldrei farið
leynt. Hann fjallar nú í kæru-
leysilegum tón um glundroða i
trúarskoðunum Islendinga á
þessum árum: „Það var hlegið
að gömlum og góðum lúters-
trúarmönnum einsog Sigurbirni
i Asi sem gaf út Bjarma, og
munaði litlu að Sherlock Holm-
es yrði frelsari tslands, því höf-
undur hans Arthur Conan Doyle
var kominn i dýrlingatölu hjá
okkur fyrir að hafa séð og mælt
málum fjölda upprisinna
manna frá dauðum: frelsarinn
var nú kominn einhverstaðar
útundir vegg einsog ónýtt am-
boð.”
Svona stilshátt þekkjum við
lesendur Halldórs: hér er á ferð
laxnessk tilfyndni. En af þessu
tagi eru ýmsar athugasemdir
bókarinnar: andrikt stofuspjall.
Mataræði og drykkjuvenjur
ræðir höfundur einnig en
skemmtilegasta lýsing bókar-
innará borðhaldi iDanmörku er
kaflinn um það þegar Halldór og
Jón Pálsson fá kaffi og vini-
brauð I „frúkostskýli eyrar-
kalla” i Höfn siðla nætur, litlu
eftir „stund úlfsins”: „Svona
skemmtilega nótt og unaðs-
legan morgun held ég einginn
beri gæfu til að lifa nema hann
sé sautján ára: og timinn ári
eftir lok fyrra striðs”.
Þessi tónn, sóttur i djúp
minninganna, hljómar miklu
sjaldnar i nýju bókinni en
bernskuminningum Halldórs.
Það er ofureðlilegt. Hér er
„heimurinn” farinn að seilast
inn I lif skáldsins með úr-
lausnarefni sem krefja hann um
afstöðu. Hann hefurýmislegt að
segja um höfunda sem hann las,
til að mynda Strindberg og
Hamsun. Konene ved vandpost-
en eftir þann siðarnefnda tætti
Halldór sundur i ritdómi i
Morgunblaðinu átján vetra, en
viðurkennir nú að þessi saga
sem honum þótti svo andstyggi-
leg hafi verið betur skrifuð en
aðrar bækur sem hann haföi les-
ið á þeirri tið. En hér má sjá
dæmi þessi hvernig ýmiskonar
öfl toguðust á um hug þessa
unga manns.
Ummæli Halldórs um séra
Matthias og Einar Benediktsson
eru liklega til að vekja athygli
og andmæli: þaö hefur reyndar
komið þegar i ljós. Iðja Einars
var, að sögn Halldórs, oft i þvi
fólgin að „smiða tröllaukin ilát
utanum loft,. volduga minnis-
varða yfir sosum ekki neitt”. Og
. eitt mesta og metnaðarfyllsta
kvæði Einars, Útsær, hefur
ævinlega verkað á Halldór sem
„viðhafnarmikið bull”.
Það er að v'.?u ástæðtilaust
fyrir unnendur Einars að !áta
sér bregða við orð eins og þessi.
Þaú segja lítið um Einar, en
varpa ljósi á smekk og
hugsunarhátt Halldórs. Hann
viðurkennir sjálfur að Matthías
og Einar hafi ekki náð til hans,
„en ekki var það þeim að kenna
heldur sjálfum mér.” Og i
rauninni er ekkert eðlilegra en
skáld á nýrri öld hrindi frá sér
af afli þunganum af návist
hinna öldruðu stórskálda. En
ummæliHalldórseruá sinn hátt
til marks um áhrifamátt Einars
Benediktssonar. Um hann
safnaðist hirð sem dáði hann
öðrum skáldum meira, en
kveðskaparstill hans og háspeki
var eitur I beinum annarra. Að
visu ættu dómar manna að hafa
jafnazt þegar hér er komið.
A þeim tima sem segir af I
bókinni er Halldór að fást við
skáldsögu af einyrkjanum Þórði
i Kálfakoti. Brot úr henni birtist
reyndar I Nokkrum sögum 1923.
En þessu verki varð aldrei lokið
I þeirri mynd. Samt lifir
Þórður: „eftir sextán ár reis
hann alskapaður og endurbor-
inn i Bjarti i Sumarhúsum
1935.” Fengur er að þeim þátt-
um úr sköpunarsögu Sjálfstæðs
fólks sem hér getur að lesa. Og
það kennir stolts i máli Halldórs
þegar vikur að þessu mikla
verki. Vel fer á þvi að hann lýk-
urfrásögninniafþvimeð oröum
Hallgrims i formála Passiu-
sálmanna: Það verður dýrast
sem lengi hefur geymt verið og
gefur tvöfaldan ávöxt i hentug-
an tima framborði.
Still Halldórs i þessari bók,
áreynslulaus og streymandi,
hefur verið að mótast I siðustu
verkum hans. Þessi' ritháttur,
lagaður að fyrirmyndum alþýð-
legrar frásagnaraðferðar á sér
órofa framhald frá Innan-
sveitarkroniku þótt þaðan megi
rekja þráðinn greinilega aftur i
Brekkukotsannál. Þessi ein-
faldi, frjálslegi still, með keim
af munnlegri ræðu, er Halldóri
nærtækur nú þegar hann lætur
hugann reika til liðinna daga.
Og höfundi tekst aö gæða frá-
sögn sina dýpt sem honum er
lagið: ég bendi á lokakaflann
um heimkomu og endalok Jóns
frá Hlið.
Úngur ég var er að visu ekki
heillandi lestur á borð við
bernskuminningar skáldsins.
Tónninn breytist þegar vikið er
frá hinnisælu tið i túninu heima.
En þessi bók, með svipmyndum
sinum og hugleiðingum, verður
lesendum Halldórs kærkomin
eigi að siður. Allt sem varðar
feril hans er framlag til Is-
lenzkrar menningarsögu.
Gunnar Stefánsson
PAG-sólbekkir
fyrirligg jandi
Lengd 4,5 m,25 cm og 30 cm breiddir.
Litir marmari, grænt, grátt og teak
Verðið er mjög hagstætt.

Þ. ÞORÐRÍMSSON & CO
Ármúia 16 — Sími 38640
Hjúkrunarfræðingur
og Ijósmóðir óskast
að Sjúkrahúsinu á Blönduósi sem fyrst.
Upplýsingar gefa yfirlæknir eða yfir-
hjúkrunarkona i sima 95-4207.
villta vestrinu, en nú eru þeir
ekki á höttunum eftir kvikfé, —
heldur kaktusum.
Kaktusþjófnaður er ekki siður
gróðavænlegur en nautgripa-
þjófnaðurinn var á slnum tima,
enda kveður svo rammt að hon-
um, aö sérlögregluliði hefur
verið komið upp til að gæta
þessara einstæðu jurta. Richard
A. Countryman er foringi þessa
lögregluliðs, sem hefur fimm
vöskum mönnum á að skipa I
baráttunni viö ræningjana.
Slungnir ræningjar geta haft
upp allt frá fjörutiu þúsund
dölum upp I hundrað þúsund
dali á ári með þvi að stela
kaktusum og selja þá.
En hvers vegna er kaktus-
þjófnaður orðinn svona ábáta-
samur? •
Jú, auðugt fólk um heim allai
þyrnum settu jurt athygli og er
fústtilaö greiða fyrir hana stór-
fé. Meira að segja er hún orðin
stöðutákn I Japan og mörgum
Evrópulöndum.
Margar tegundir eru til af
kaktusum, en einna vinsælastur
t.d. i Japan og Hollandi er risa-
kaktusinn, sem getur orðið
fjörutiu til fimmtiu fet á hæð.
Handan hafs selst hann á um
fimmtiu dali fetið, og jafnvel i
Arizona fer það á tiu dali. Aðrar
tegundir eru dýrari og kosta upp
i hundrað dali en algengt verð er
fjörutiu til sjötiu og fimm dalir.
Ræningjarnir vaða nú uppi
um allt Vestrið, vopnaðir skófl-
um og strigapokum. I Arizona
eru lög frá 1929, em kveða á um
verndun meira en tvö hundruð
trjáa og plantna, og er aðeins
heimilt að flytja þær eða taka
starfi, — og þess vegna stöðva
refsingarnar ekki þjófnaðina,”
segir Countryman. „Þaö eru
haröfengnir piltar, sem einskis
svifast, sem eru i þessum
bransa.”
Risakaktusnum hefur farið
ört fækkandi á siðustu árum, og
ermiklum þurrkum um að kenn,
en einnig þvi að meira land
hefur verið brotið til ræktunar.
Þá taka ræningjarnir litlar,
ungar plöngur sem myndu að
öðrum kosti fjölga sér á eyði-
mörkinni. Donald Ducote, safn-
vörður við grasafræöideild
Arizonasonora safnsins segir að
margar kaktus-tegundir séu
komnar á lista yfir plöntur, sem
eru að hverfa og verði ekki eitt-
hvað gert fljótlega munu enn
aðrar bætast i hópinn.
(JB þýddi)