Fréttablaðið - 30.11.2006, Qupperneq 50

Begóníur tilheyra afar stórri og
fjölbreytilegri ættkvísl plantna
sem finna má í öllum hitabeltis-
skógum beggja vegna miðbaugs.
Fjölbreytileikinn er mestur í
regnskógum Mið- og Suður-Amer-
íku, en Afríka og Suðaustur-Asía
státa líka af fjölmörgum tegund-
um sem teknar hafa verið til
ræktunar. Alls munu vera til um
800 til 1000 sjálfstæðar tegundir
af begóníum. En tegundafjöldinn
hefur verið nokkuð á reiki, því
begóníur eiga vanda til að mynda blendinga sín á milli en þessir blend-
ingar eru flestir langt frá því að vera frjótt upphaf nýrra tegunda.
Þetta hefur ruglað grasafræðinga töluvert í ríminu, því að þótt þeir
hafi talið sig finna „nýja begóníutegund“ sem þeir hafa svo lýst og
gefið latnesk vísindaheiti hefur oftast komið í ljós við nánari athugun,
að þær eru bara ófrjóir blendingar milli nærvaxandi tegunda.
Begóníur eru kenndar við franskan aðalsmann, Michel Bégon (1638-
1710), sem var landstjóri Frakka í nýlendunni Santo Domingo, sem
nú er lýðveldið Haití. Bégon þessi styrkti og var verndari grasafræði-
leiðangra sem gerðir voru út til allra nýlendna franska ríkisins í lok
sautjándu aldar og í byrjun þeirrar átjándu. .
Begóníum er skipað í hópa eftir vaxtarlagi og ytri einkennum. Ýmsar
tegundirnar mynda eins til þriggja metra háa runna með teinréttum
stönglum sem minna á bambus. Aðrar eru skriðular og vaxa með jörð,
margar fremur blaðstórar og skarta af og til stórum blómskúfum.
Nokkrar eru hnúðjurtir, sem eru vinsæl sumarblóm. Haust- og vorbeg-
óníurnar eru nettar blómjurtir sem fást næstum árið um kring í blóma-
verslununum. Líklega er langstærsti og fjölbreyttasti hópurinn „blað-
begóníur“. Til þeirra telst fjöldi tegunda sem skarta stórum
skrautlegum blöðum. Blöðin eru með ýmis mynstur í andstæðum
litum. Og þó að þær blómgist iðulega þá eru blöðin aðalatriðið.
Í þessum hópi eru margar tegundir. Sú algengasta, kóngabegónían,
Begonia x rex, sem ber höfuð og herðar yfir allar hinar, barst fyrst
sem laumufarþegi í brönugrasasendingu frá Indlandi. Í tróðinu sem
notað var til að búa um brönugrösin leyndist sproti sem byrjaður var
að slá út einu blaði. Það vakti athygli garðykjumannanna, sem sáu um
að taka á móti sendingunni, að þetta litla lauf var ólíkt öðru sem þeir
höfðu séð. Litirnir voru skærrrauðir og silfraðir og á milli sást í dökk-
ar blaðæðar. Tegundin sem slík hefur aldrei fundist í náttúrunni en
plantan blómgaðist og bar fræ fyrir tilverknað sömu garðyrkjumanna.
Þegar fræjunum var sáð kom í ljós að engar tvær af fræplöntunnum
urðu eins, heldur birtist þarna urmull af margvíslega litum blöðum.
Ekki komust allar plönturnar á legg, en þær sem af þóttu bera voru
teknar til handargagns og eru formæður þeirra þúsunda kóngabegón-
íuyrkja sem ganga manna á milli vítt um heim.
Allar blaðbegóníur, hverju nafni sem þær nefnast, eiga það sameigin-
legt að vilja vaxa í fremur lausum, loftríkum, frjóum og jafnrökum
jarðvegi. Grunn ílát og vikurblönduð pottamold hentar þeim prýðilega.
Þær dafna best við stofuhita og á stað þar sem góðrar birtu nýtur og er
laus við dragsúg. Þó þarf að verja þær gegn sterkasta sólskininu yfir
vor- og sumarmánuðina. Vökvið þær alltaf með volgu vatni og aldrei
meira en svo að moldin haldist hóflega rök. Gefið daufan áburðar-
skammt vikulega á sumrin. Plöntunum líður vel við háan loftraka og
njóta sín best ef þær fá að standa nokkrar saman.
FYRSTUR MEÐ
FRÉTTIRNAR
www.visir.is