Fréttablaðið - 31.12.2006, Blaðsíða 78

Nú er tími uppgjöranna en
forvitnilegt reynist að rýna
í metsölutölur bókabúð-
anna sem teknir hafa verið
saman í árslok. Af þeim má
til dæmis ætla að ekki sé
lengur stórstreymt aðeins
einu sinni á ári í íslenskri
bókaútgáfu.
Metsölulisti yfir fimmtíu mest
seldu bækurnar í bókabúðum
Eymundsson og Máls og menning-
ar, sem á eru bækur keyptar í
sautján verslunum þeirra á bilinu
1. janúar til 24. desember, sýnir að
bóksalan þetta árið er dreifðari en
oft áður. Að sögn Bryndísar Lofts-
dóttur, vörustjóra íslenskra bóka
hjá Eymundsson og Bókabúðum
Máls og menningar, opinberar
hann að jólabókasalan sé ekki alls-
ráðandi eins og hún hefur verið
undanfarin ár. „Á listanum eru til
dæmis fjöldi
kilja sem
eru að selj-
ast allt
árið,“ segir
hún og
tekur dæmi
af tveimur
þýddum
bókum,
Flug-
dreka-
hlaupar-
anum
eftir
Khaled Hosseini
og bókinni Munkurinn sem seldi
sportbílinn sinn eftir Robin Sharm-
an, sem báðar eru á topp tíu listan-
um þetta árið en seldust þó ekki
grimmt fyrir jólin. „Vonandi verð-
ur þetta til þess að hvetja útgef-
endur til að dreifa útgáfu bóka
sinna því við lesum allan ársins
hring,“ áréttar Bryndís.
Listinn er um margt forvitni-
legur og bendir Bryndís á að hann
sé einkar fjölbreyttur þetta árið.
„Þetta er rosalegur þverskurður
af því sem þjóðin hefur hesthúsað
yfir árið,“ segir hún og en kveðst
þó hafa undrast hversu fáar barna-
bækur er þar að finna. „Það skýr-
ist af því að titlum hefur fjölgað og
því er salan dreifðari en það á líka
við um túristabækurnar. Það hafa
aldrei verið gefnar út fleiri barna-
bækur en sala þeirra hefur aukist
umtalsvert í ár og það virðist sem
aðstandendur barna séu að verða
meðvitaðri um mikilvægi þess að
halda bókum að börnum allt fram
á fullorðinsár.“
Ef rýnt er í topp fimmtíu list-
ann og þær tegundir bóka sem
seljast mest má finna þar rúmlega
tuttugu skáldverk og álíka mikið
af bókum almenns eðlis, s.s. hand-
bækur og fræðibækur. Af skáld-
verkunum eru fjórtán í kiljuformi
og ellefu eftir íslenska höfunda
sem mögulega er til marks um
aukna víðsýni lesenda, nú sækja
þeir einnig í að lesa bækur í kilju-
formi og sókn er í útgáfu á þýdd-
um skáldverkum.
Meðal tíu efstu bókanna eru
aðeins tvær nýjar íslenskar skáld-
sögur, Konungsbók eftir Arnald
Indriðason í þriðja sæti og Tryggð-
arpantur eftir Auði Jónsdóttur í
því tíunda, og það vekur athygli
Bryndísar hversu fáar ævisögur
lifandi Íslendinga komu út fyrir
þessi jól. „Sú eina sem rataði inn á
þennan lista var Ljósið í Djúpinu,
saga Rögnu frá Laugabóli – og svo
náttúrlega spúntnikbók ársins,
Hannes – nóttin er blá mamma,“
segir hún og útskýrir að sú
umdeilda bók seljist enn dável
þessa dagana ásamt Almanaki
Háskólans.
Annars eru starfsmenn bóka-
búðanna nú í óðaönn að aðstoða
gesti sína við skil og skipti á jóla-
bókum en Bryndís segir þó að ólík-
legt sé að listinn fyrrgreindi muni
breytast mikið úr þessu. „Það eru
helst efstu bækurnar sem eru að
koma inn en það eru stór stökk þar
á milli. Þegar salan er svona dreifð
eru skilin líka minni og svo er í ár
– það er helst þegar þessar risa-
metsölubækur koma út að þeim er
skilað í stöflum.“
Þá er jólabókamarkaðurinn afstaðinn með öllum sínum skemmtilega
hugaræsingi og vonandi hafa margir lesendur lagst yfir bækur sem
þeir fengu í jólagjöf. Tvennt blasti við í vertíðinni að þessu sinni: Það
er verulegur kraftur í bókaútgáfunni – og það er ekkert lát á verðstríði
á bókamarkaði. Hvort tveggja kemur sér vel fyrir áhugasama kaup-
endur en ekki er víst að að verðstríðið hafi góð áhrif til lengdar, þegar
það fer út í hreina vitleysu einsog raunin hefur orðið.
Nú er meira en áratugur liðinn síðan bókaverð varð frjálst á Íslandi og
ljóst að ekki verður aftur snúið. Það er líka eitthvað fallegt við að sjá
fólk ganga með hangilæri og bók út úr matvörubúð, þetta eru hinar
íslensku lífsnauðsynjar, a.m.k. fyrir jólin. En það er líka löngu tíma-
bært að skoða krítískt langtímaáhrif verðstríðsins og þeirrar aðferðar
margra stórmarkaða að nota bókina sem trekkvöru fyrir jólin og borga
í lengri eða skemmri tíma með einstaka titlum. Því markaðurinn hefur
hvorki róast né þróast í skynsamlegri átt með tímanum, einsog margir
héldu. Fyrir þessi jól mátti sjá nýjar, eftirsóttar bækur boðnar
tímabundið með 45-50% afslætti, líktog þær væru komnar á bókamark-
aðinn í Perlunni tveim árum fyrir tímann.
Afleiðingarnar eru margvíslegar. Hér skulu nokkrar nefndar:
• Verðlagning útgefenda verður ómarktæk. Hið svokallaða leiðbein-
andi útsöluverð er búið til með það í huga að fljótlega eftir útkomu
verði bókin boðin með a.m.k. þriðjungs afslætti og þeir einir fara
flatt á þessu sem keyptu bókina strax handa sjálfum sér.
• Það hefur oft komið fram að heilsársbókabúðir eiga mjög erfitt við
þessar kringumstæður, þeim hefur fækkað talsvert og aðeins ein
keðja haldið velli, það er Penninn-Eymundsson. Hlutur bókabúðanna
í sölunni fyrir jólin fer líka jafnt og þétt minnkandi, hann er líklega
kominn niður í fjórðung af heildarsölunni.
• Yfir tvö hundruð aðilar gefa árlega út eina bók eða fleiri, ef talið er
eftir virðisaukaskattsskýrslum, og samkvæmt meðaltali áranna
1997-2002 voru fyrirtæki sem aðallega sýsluðu við bókaútgáfu og
höfðu fólk í vinnu um 50 talsins (skv. skýrslu um íslenska bókaútgáfu
eftir Þórberg Þórsson og Þórólf Matthíasson frá árinu 2004). Þeir eru
hins vegar æ færri sem hafa máttinn til að láta að sér kveða í alvöru
á jólamarkaðnum. Kristján B. Jónasson, formaður Félags íslenskra
bókaútgefenda, hefur talið það saman á bloggsíðu sinni (kristjanb.
blog.is) að af þeim 50 sætum sem eru í boði á metsölulistum í öllum
flokkum fyrir þessu jólin voru forlögin Edda og JPV með 32 en ellefu
aðilar skiptu afgangnum á milli sín. Á listanum yfir tíu söluhæstu
bækurnar voru stóru forlögin tvö með átta titla. Þetta þýðir að litlu
forlögin eiga afar erfitt með að ráða sínum viðskiptakjörum við
stórmarkaðina, verða nánast að taka því sem býðst því samnings-
staða þeirra verður æ veikari. Þeim mun því fækka rétt einsog
bókabúðunum.
Íslendingar verða að sjálfsögðu að eiga sæmilega öflug bókaforlög. En
það er ekki endilega æskileg þróun að einungis tvö standi eftir sem
geta náð í gegn í markaðsátökum jólanna og að eiginlegar bókabúðir
skipti litlu máli á jólabókamarkaði.
Það er engin einföld leið til að bregðast við þessum vanda, önnur en
sú að aðilar bókamarkaðarins hugi betur að langtímahagsmunum
sínum. Það er mikill misskilningur að öflugar sölubækur séu óæskilegt
fyrirbæri – þær eiga einmitt stærstan þátt í að laða almenning að
bókaborðunum fyrir jól. En þegar þangað er komið skiptir menningar-
leg breidd, gæði og fjölbreytni öllu máli. Einungis ef breiddin er til
staðar mun íslenskur almenningur áfram leita í bækur sér til fróðleiks
og skemmtunar. Það er því meginatriðið að tryggja þessa breidd, ekki
bara fyrir útgefendur, heldur fyrir íslenska menningu alla.
Það er til bók eftir jólin
Stóðum tvö í túni,
tók hlín um mig sínum
höndum, hauklegt kvendi
hárfögur og grét sáran;
títt flugu tár um tróðu,
til segir hugur um vilja,
strauk drifhvítum dúki
drós um hvarminn ljósa.
Kenningar eru uppi meðal
erlendra spekinga um að
galdrastrákurinn Potter kom-
ist ekki lífs af úr langvar-
andi stríði sínu við hinn
illskeytta Voldemort.
Greint er frá þessu í
breska blaðinu The
Guardian en nýlega var
upplýst um heiti sjö-
undu og síðustu bókar-
innar um kappann
fræga, Harry Potter and the
Deathly Hallows.
Leiða menn líkur að því að
Voldemort og illur andi
hans verði ekki bugaður
nema galdrapilturinn
húrrist út í eilífiðina
með honum.
Galdrapiltur deyr?
Blessuð bók sálarinnar