Tíminn - 26.09.1982, Síða 4

SUNNUDAGUR 26. SEPTEMBER 1982
Kafli úr nýrri bók Ingólfs Margeirssonar, Erlend
andlit, sem Iðunn sendir frá sér innan skamms
KOPAR FRÁ CHILE
■ - Langar þig til að verða ríkur? spurði Hasse
og rétti mér vodkaflöskuna.
- Hvem langar ekki til þess? spurði ég á móti,
saup af stút og gretti mig þegar hrár og sterkur
vökvinn hríslaðist niður kokið.
- Já, en ég meina núna... í nótt, sagði hann og
horfði á mig opnum, barnslegum augum. Ég vissi
ekki hverju ég átti að svara og við héldum áfram
að strjúka svitann sem fossaði um nakta líkama
okkar. Við önduðum þungt, varminn brenndi kokið
og sveið loftgöngin og hjartað flögraði undir
brjóstvöðvunum eins og skelfdur fugl í búri.
-Hitinn er fyrst réttur þegar þér frnnst neglurnar
losna frá puttunum, var viðkvæði Hasses. Umrætt
hitastig var í uppsiglingu og ég reis á fætur og gekk
út úr gufubaðinu.
Gufubað er kannski fullhátíðlegt orð. Hasse
hafði tvíhólfað gamlan skúr sem eitt sinn þjónaði
hlutverki þvottahúss. Gufubaðið samanstóð í
rauninni af nokkrum feysknum tréstólum og
ryðguðum ofni sem kominn var til ára sina.
Vanalega tók heilan dag að hita upp 'ofngaripinn
en væri hann fyrst orðinn rauðglóandi skilaði hann
samanlögðum varma helvítis. Sturtuherbergið var
helmingur skúrsins óbreyttur; fúnir, óeinangraðir
tréveggir og sprungið steypugólf með niðurfalli.
Hasse hafði leitt inn vatnsslöngu og þrætt hana upp
með veggnum uns strúturinn myndaði hvatlegan r.
boga og féll ofan í beyglaða niðursuðudós setta
naglagötum sem dreifðu vatnsbununni. Þetta var
sturtan.
Við blésum og rumdum þegar ískalt vatnið skall
á sjóðheitum, rennsveittum líkömunum. Að
loknum kattarþvotti skelltum við okkur í fötin og
settumst á bekkinn fyrir framan skúrinn.
Það húmaði að kvöldi, loftið var hreint og tært
og bar leifar horfins síðsumars þó dagatalið sýndi
þriðju viku vetrar. Haustið hafði sagt skilið við
gróðurinn sem beið hnípinn eftir fyrstu fannkomu.
Enn lét kulið sig vanta og dagarnir héngu brúnir og
lífvana milli árstíðarskiptanna. Sólsetrið kom fyrr
og varði skemur, það var eins og snöggblóðug
rýtingsstunga í dökkbláan himininn, hann hvell-
lýstist hið neðra og hóf fram svartar og skýrar
útlínur skóglendisins en fjaraði út hið efra í reikulu
skuggarófi. Hinstu geislar sólarinnar féllu á
járnbrautarteinana sem sveigðust í löngum boga
meðfram húsunum og þeyttu þeim rauðglóandi
framhjá fótum okkar og áfram að málmbrúnni við
dökkan skógarjaðarinn. Á stökum stað var jörðin
haustvolg, hún andaði hægt og eimslæður stigu úr
mýrum; fugl bauð góða nótt.
- Það er fínt í Vestmannalandi, sagði Hasse.
Hann notaði lýsingarorðið fínn að hætti Svía,
áreynslulaust orð sem fól í sér tilfinningar án þess
að opinbera sálarlíf viðkomandi, hlutlaust orð sem
gaf mikið í skyn. íslendingur hefði sagt fagur,
fallegur, jafnvel unaðslegur.
Við opnuðum bjórdósirnar með lágum smelli,
það glyttí í kaldan vökvann gegnum gatið á
álhimnunni og þunnur ölreykurinn liðaðist upp um
rifuna og bar veika angan af humlum.
- Virkilega fínt, endurtók Hasse og virti fyrir sér
Ijósaskiptin. Hann lofsöng þetta lén Svíaríkis að
öllum jafnaði þó hann væri sjálfur ættaður nokkru
norðar, úr Dölunum eins og framburður hans bar
vitni urn. Orðin ultu yfir varirnar, sum hvelfd og
kringlótt, önnur hnattlaga mynduð aftarlega í
kokinu og slepptu ekki munninum fyrr en þau
höfðu steypt sér kollhnís á tungunni sem stakkst án
afláts upp í góminn.
Hasse stundi af vellíðan. Hann teygði úr
hávöxnum, þéttholda líkamanum, strauk stórri
höndinni yfir blautt, snöggklippt hárið og drakk úr
dósinni í löngum, hægum teyg. Hann ropaði, kreisti
dósina flata með fingrum, sem gátu beygt
limmeyring, og opnaði nýja dollu.
- Þú svaraðir ekki spurningu minni, sagði hann
rólega, langar þig til að verða ríkur í nótt?
Ég bar bjórinn að vörunum í stað þess að svara.
Nasirnar þeyttu m óðu yfir kalt állokið og líkaminn
sendi frá sér litlar svitaperlur. Hverju átti ég að
svara Hasse? Ég hafði heyrt spurninguna marg-
sinnis áður. Þegar fundum okkar bar saman í fyrsta
sinn hafði sama spurning verið ofarlega í huga hans:
Langar þig til að verða ríkur?
Ég hafði eignast góða vini sem bjuggu í
Vestmannalandi. Hús þeirra var lágreist og stóð við
hliðina á afvikinni járnbrautastöð sem sænska
samgöngukerfið hafði stimplað óarðbæra og lagt
niður fyrir löngu. Þessa vini mína heimsótti ég
stundum um helgar, einkum að vetrarlagi þegar
námsbækurnar og þungi mannlífsins í Stokkhólmi
var orðinn mér einum um of og ég þráði sveitarloft
og fábrotið líf öðru fremur.
Hasse bjó í stöðvarhúsinu. Ég sá hann stundum
um helgar við annrík skyldustörf fjölskyldufeðra;
klippa grasið, koma upp rólum á blettinum, sópa
fyrir framan dyrnar, vökva skrautblóm og
'nytjajurtir eða bera ógrynni plastpoka inn í húsið
að lokinni innkaupaferð. Gestgjafar mínir fræddu
mig á því að hann væri giftur, ætti þrjú börn undir
skólaaldri og ynni sem verkstjóri við járnbrautar-
fyrirtækið.
- Þess vegna leigja þau stöðvarhúsið nær
endurgjaldslaust, útskýrðu vinir mínir.
Svo var það cinn morgun að við hittumst milli
húsa. Hann kynnti sig og sagðist heita Hasse
Andersson og spurði hvort ég væri nýfluttur á
staðinn. Ég sagðist vera í heimsókn hjá vinum
mínum en væri annars við nám í Stokkhólmi.
- Hvað lestu? spurði hann.
- Leiklistarsögu, svaraði ég.
- Langar þig til að verða ríkur? spurði hann.
Þetta voru fyrstu orðaskipti okkar Hasses. Hann
kom mér undarlega fyrir sjónir; hávaxinn,
stórbeinóttur og eilítið lotinn í herðum. Andlitið
var barnslegt, allt að því barnalegt, augunsljóog
spyrjandi, munnurinn lítill og opinn til háifs,
kinnamar skvapmiklar ■ og festulausar.
- Barn í tröllsham, hugsaði ég með sjálfum mér.
Rangari ályktun hef ég ekki dregið af nokkrum
manni. Vissulega var Hasse risi að burðum en barn
var hann ekki. Bak við grímu óvitans
leyndist mikil eðlisgreind, hröð og rökrétt hugsun
og hamslaus sjálfsbjargarviðleitni. Þrátt fyrir litla
sem enga menntun (hann entist skylduna með
herkjum) var honum ekkert framandi undir
sólunni, sér í lagi kunni hann skil á öllu sem laut
að hagrænni hlið lífsins, og hann hefði getað skákað
hvaða vélaverkfræðingi sem var með sérþekkingu
sinni. Bilaði eitthvað hjá nágrönnunum var óðar
sent eftir Hasse. Hann birtist oft í dyrunum hjá
vinafólki mínu með verkfærakassann í öðrum
hramminum en rjúkandi sígarettu í hinni.
Einfeldningslegur spurnarsvipurinn flökti um hold-
ugt andlitið meðan vandamálið var útskýrt fyrir
honum, hvort sem það var stífluð vatnsleiðsla, bilað
rafkerfi eða mótor sem neitaði að fara í gang.
Hann var vanur að gjóta augunum á bilunina og
stinga upp á úrræðum. Síðan stillti hann sér afsíðis
og horfði á okkur reyna hinar og þessar aðgerðir
án árangurs. Allan tímann stóð hann hreyfingarlaus
og örvaði okkur og við hlýddum ráðum hans og
bendingum í einu og öllu. Andlitið sýndi engin
svipbrigði og það var ekki fyrr en ístran lék á
reiðiskjálfi, að við komumst í raun um, að hann
hafði haft okkur að fíflum allan tímann og var að
dauða kominn af innibyrgðum hlátri. Þegar allir
höfðu skellt uppúr kippti Hasse málunum í lag með
einu handtaki.
Hann var útséður viðskiptamaður. Ég hafði veitt
því athygli að hann sankaði að sér öllum
hugsanlegum vélum og varahlutum, allt frá litlum
jarðýtum niður í einstakar skrúfur og bolta. Það
var mikið um mannaferðir kringum hús hans flesta
laugardagsmorgna og eitt sinn innti ég hann eftir
þessum gestkomum.
- Ó, þetta er bara fólk sem svarar auglýsingum
mínum í blaðinu, svaraði Hasse og vildi gera lítið
úr málinu.
- Hvað auglýsir þú?
- Svona hitt og þetta sem ég hef til sölu.
- Til sölu?
- Já, þeir hjá járnbrautafyrirtækinu henda
ýmislegu sem þeir þurfa ekki að nota. Ég tek dótið
með heim, lagfæri kannski eitthvað og sel fólki
ódýrt sem þarf á þessu að halda.
Nokkru síðar sá ég Hasse selja ódýrt. Hann setti
upp fávitasvipinn, þóttist ekki hafa vit á apparatinu
og klóraði sér í hausnum meðan kaupandinn brosti
að honum í laumi. Þegar viðskiptin voru um garð
gengin, veifaði Hasse á eftir fórnarlambi sínu sem
ók harðánægt á brott með snjóplóg merktan
járnbrautarfyrirtækinu. Hasse lét höndina falla og
sneri sér að mér:
- Þessi var með vitlausari sem ég hef hitt! Hann
taldi seðlana enn einu sinni áður en hann stakk
þeim í rassvasann.
Síðar sagði bróðir hans mér að Hasse hafði vasast
í braski allt frá fermingaraldri og ávallt komið út
með gróða.
- Hasse er eini maðurinn að mér vitandi sem
orðið hefur stórauðugur á herþjónustu, sagði hann.
Hann tók nefnilega að sér að klippa dátana, þó
hann hefði aldrei tekið í rakaraskæri. Að lokum
var hann orðinn það vinsæll að offíséramir létu
hann frekar klippa sig en að fara til almennilegs
rakara.
Þó við Hasse væmm ólíkir í flestu, tókst með
okkur góð vinátta. Ég var satt að segja farinn að
hlakka meira til að hitta Hasse en vini mína þegar
ég brá mér í þessar helgarferðir úr höfuðborginni.
Eftir talsverð kynni höfðum við fundið sameiginleg
áhugamál: Músík og létta laugardagsdrykkju.
Þegar Hasse komst að því að ég kunni nokkur
grip á gítar hætti hann ekki að suða í mér fyrr en
ég hafði tekið hljóðfærið með mér eina helgina.
Um leið og ég steig úr bílnum, dró hann mig upp
í eldhús þeirra hjóna, hallaði hurðinni aftur, setti
tvö staup fyrir framan okkur og afmeyjaði hálfa
vodkaflösku.
- Nú skálum við fyrir tónlistinni, sagði Hasse
og fékk glettinisglampa r augun. Skál!
Við skáluðum og ég lék fyrir hann nokkur þvæld
bítlalög meðan hann gæddi séf á innihaldi
flöskunnar.
- Þetta er nú gott og blessað, sagði hann þegar
ég lagði frá mér gítarinn. En nú skal ég leika fyrir
þig almennilega músík!
‘ Hann brosti íbygginn og sljó og vínrök augun
skutu neistum innibyrgðar eftirvæntingar. Hann
teygði sig bak við lágan skáp og halaði fram stóra
harmóníku. Hann spennti hana á sig án orða,
kinkaði kankvíslega til mín kolli og þandi
hljóðfærið. Ég hlustaði orðlaus á hann.
Maður og dragspil urðu eitt; sérhver vöðvi og
sin, já, hver fruma í líkama hans var hlaðin tónlist,
maðurinn allur var músík. Hann lék sænsk
harmóníkulög einvörðungu; valsar, polkar, ham-
bóar, skottísar og rælar streymdu um eldhúsið,
Ijóshærðar jántor dönsuðu á tréskóm um skóga og
kjarr, yfir græna velli og bylgjandi kornakra, það
var sumar og sól, angan af sóleyjum, bláklukkum,
gullblómum og gleymmérei, þýður andvari,
brennandi kvöldhiminn,flickorogJónsmessunótt.
Upp frá því stjórnaði Hasse tónlistarkvöldum
okkar sem tóku smám saman á sig fast snið: Hann
bauð upp á bjór og snafs, náði í nikkuna og sáði
gullkornum úr fjársjóði sænskra þjóðlaga meðan ég
reyndi að slá gripin í takt við dragspilið.
- Það er miklu fínna að spila saman tveir heldur
en að leika einn, sagði Hasse. Að ári verður haldin
mikil þjóðlagahátíð á Gotlandi og ég tek þig með!
Gunillu, eiginkonu Hasses, þótti ekki jafnmikið
til þessara músíkkvölda koma og okkur. Hún var
lágvaxin og Ijóshærð, og hafði gifst Hasse þegar
hún var átján. Áralangt basl við eldhúsborðið og
barnarúmin hafði gert hana dauðskelkaða við
utanaðkomandi og þó ég hafi verið tíður gestur á
heimili þeirra þorði hún aldrei að heilsa mér að
fyrra bragði. Ég heyrði hana aldrei mæla heilar
setningar, heldur muldraði hún setningabrot, alltaf
í afsökunartóni og forðaðist að horfa í augu
viðmælandans.
Hasse var hins vegar óumræðanlegur húsbóndi á
sínu heimili, hann brýndi raustina ef krakkarnir
höfðu uppi læti og gauragang, og hann skipaði
konu sinni miskunnarlaust fyrir verkum.
Vinir mínir, sem voru frekar róttækir, sögðu að
Hassse væri ágætis náungi en mikill kynjafasisti og
þau hefðu uppörvað Gunillu á laun að gera
uppreisn gegn honum. Og þar eð mennt væri máttur
hefðu þau komið því til leiðar að Gunilla var byrjuð
að sækja kvöldnámskeið í hjúkrun í Vásterás. Ekki
nóg með það; að undirlagi þeirra hafði Gunilla farið
ein í sólarlandaferð (og kynnst manni) og væri nú
á drjúgri leið að brjótast undan áralangri kúgun og
Æ ijamisrétti.
En þrátt fyrir vaxandi uppreisn Gunillu hélt
sambúðin enn sínu striki þegar hér var komið sögu,
og hjónaband þeirra var í engu frábrugðið venju;
það byggðist á ógnunarjafnvægi líkt og sfórvelda
pólitíkin. Gunillu óx ftskur um hrygg í hvert skipti
sem Hasse lyfti bikar og hún skaut örvum sínum
miskunnarlaust á kaf í þennan akilliesarhæl hans.
aðfinnslur hennar voru þó lausar við háreysti og
skammir. Hún safnaði reiðinni, hatrinu, beiskjunni
og fyrirlitningunni saman í sarp þagnarinnar;
ávarpaði mann sinn aðeins með einsatkvæðisorðum
eða sendi honum augnagotur sem hefðu nægttilað
kollvarpa mannýgum tudda. Hún svaf aldrei hjá
honum þegar hann hafði bragðað vín eða var
timbraður.
- Músíkin er fínni en kynlífið, sagði Hasse þegar
hann ympraði á misklíð þeirra hjóna og var vanur
að bæta við:
- Og endist miklu lengur!
Vopn Guniilu gerði það að verkum, að Hasse
tók að drekka í laumi, hann var sífellt að gera við
bílinn sinn í skúmum eða dytta að ýmislegu í
verkfærageymslunni. Auðvitað gat hann átt það á
hættu að hún kæmi honum að óvörum, sagði hann
mér og þess vegna hefði hann byggt gufubaðið:
- Hún þolir ekki hita svo hér er ég hólpinn!
Að sjálfsögðu vissi Gunilla upp á hár hvenær
hann hafði smakkað það.
Til að fyrirbyggja allan misskilning vil ég taka
það fram að Hasse var enginn ofdrykkjumaður.
Hann skellti þessum snöfsum sínum í sig um helgar,
aðallega á föstudagskvöldum og gutlaði kannski
eitthvað í öli næsta dag, svona til að halda verstu
timburmönnunum utan gátta, en þar við sat. Hann
stritaði eins og púlshestur alla vikuna, lét sig aldrei
vanta í vinnu og hagaði sér í einu og öllu sem flestir
telja að sé' til sóma og hæfi fjölskyldufeðrum. En
í líkingu við allt fólk sem telur lífið dýrmætt og
álítur að skyldustörf og brauðstrit fullnægi ekki
öllum þörfum líkama og sálar, bjó Hasse til
öryggisloka en hleypti gufunni út stöku sinnum.
Nefnilega snafsinn og nikkuna.
Með víni varð Hasse ljóðrænn, allt að því
skáldlegur. Listþörf hans fossaði fyrst og fremst
gegnum hljóðfærið en hann lauk einnig upp öðrum
sálarhirslum sínum. Þótt orðaforði hans hafi hvorki
borið þekkingu né bókalestri vitni, voru tilfinningar
hans hreinskilnar og óspjallaðar og hann kom þeim
til skila á sinn hátt:
- Nú finnst mér lífið vera fínt, sagði Hasse.
Þegar hann var í þessu ástandi gat aðeins ein
hugsun komið honum niður á plan raunveruleikans
að nýju; óskin um skjótan og auðtekinn gróða.
Hann hætti stundum í miðjum valsi, lagði frá sér
dragspilið og sagði líkt og við sjálfan sig.
- Mikið vildi ég vcrða ríkur...
Eða:
- Nú veit ég hvernig ég verð ríkur!
Hasse lifði í voninni um stóru fúlguna, tækifærið
sem mundi gera hann vellauðugan á einni nóttu.
Meðan hann beið eftir að draumurinn rættist, lét
hann sér nægja að þéna smásummur sem hvergi
komu fram á launaseðlum eða skattaframtali.
Iðulega þegar hann fékk góðar hugmyndir, vildi
hann óður og uppvægur fá mig með í leikinn, en
ég hafði alltaf fúlsað við honum enda aldrei haft
viðskiptataugar og leiðist brask að eðlisfari.
Þess vegna var spurning Hasses þetta blíða
nóvemberkvöld, þegar við sátum með bjórinn fyrir
framan gufubaðsskúrinn, síður en svo framandi.
Ég hafði heyrt hana oftsinnis: Viltu verða ríkur?
Hins vegar hafði tímasetning spurningarinnar vakið
forvitni mína. Langar þig til að verða ríkur... í nótt?
hafði Hasse spurt.
Ég þerraði svitaperlurnar af enninu.
- Hvað vakir fyrir þér núna?
- Viltu vera með? í rödd hans leyndist einhver
áeggjan.
- Segðu mér fyrst frá hugmynd þinni.
Hann drakk lengi af bjórnum, stundi síðan lágt
og sagði:
- Það fer flutningalest hér framhjá skömmu fyrir
miðnætti. Hún er fullhlaðin koparstöngum sem
liggja í opnum vögnum. Það er þessi kopar frá Chile
sem allt rifrildið hefur verið út af í blöðunum. Þú
kannast við málið, er það ekki?