Tíminn - 05.03.1983, Side 9

á vettvangi dagsins
ss* BÐNAR TÐUUR AF RAFORKU-
“' SðUI OG SKÖTTUM 6.5 MIIIJ.
~ DOUARA FRA 107511L1982
Nýju samningarnir miklu hagstædari, þegar á móti blæs, eins og tvö undanfarin ár
Um endurskoðun
samninga við Alusuisse
■ í umræðum um álsamningana að
undanförnu hefur af hálfu iðnaðarráð-
herra verið vegið að þeim, sem áður fyrr
hafa staðið að samningum um álbræðsl-
una við Straumsvík, bæði upphaflega og
við endurskoðun þeirra 1975. Margt er
athugavert og villandi í því, sem haldið
hefur verið fram í þessu máli, auk þess
sem vandséð er, hverju það þjónar
málstað íslendinga eða samstöðu þeirra
í samningum við Alusuisse, að reynt sé
að stofna til illdeilna um allt, sem
aðhafst hefur verið í þessu máli, áður en
núverandi iðnaðarráðherra tók við
völdum. Þess vegna þykir okkur undir-
rituðum ástæða til þess að láta frá okkur
fara eftirfarandi athugasemdir varðandi
þetta mál.
1. Samningarnir 1966
Upphaflegu álsamningarnir voru
gerðir á tímabili mjög lítillar verðbólgu,
og hafði verð á orku og áli verið stöðugt
um langt árabil. Voru því ekki skilyrði
til þess að ná í þeim samningum viðun-
andi hækkunarákvæðum á þeim tíma.
Erum við ekki í vafa um það, að flestir,
ef ekki allir, sem skoða þessi mál af
sanngirni, munu viðurkenna þetta, og er
það reyndar gert í greinargerð fyrir
nýframlögðu frumvarpi iðnaðarráðherra
o.fl. um hækkun orkuverðs til ÍSAL.
Nokkrum árum eftir gerð álsamning-
anna urðu veruleg umskipti í efnahags-
málum í heiminum, og fór verðbólga
vaxandi, sérstaklega eftir hinar miklu
olíuverðshækkanir á árunum 1973-1974.
Var því brátt Ijóst, að nauðsynlegt væri
að leita eftir endurskoðun álsamning-
anna með tilliti til hinna breyttu við-
horfa. Var málið fyrst tekið upp í
viðræðum Magnúsar Kjartanssonar, iðn-
aðarráðherra, við forráðamenn Alu-
suisse haustið 1973. Leiddu þær viðræður
ekki til niðurstöðu, endaolíuverðshækk-
unin þá enn á frumstigi.
Haustið 1974 var málið tekið upp að
nýju af Gunnari Thoroddsen, iðnaðar-
ráðherra, og fól hann viðræðunefnd um
orkufrekan iðnað að vinna að framgangi
málsins í samráði við hann. Áttum við
undirritaðir drýgstan þátt í þessum við-
ræðum, en auk okkar voru þá í viðræðu-
nefndinni þeir Ingi R. Helgason, hrl.,
Ragnar Ólafsson, hrl. og Sigþór Jó-
hannesson, verkfræðingur. Leiddi þetta
starf til þess, að 10. desember 1975 var
undirritaður samningur milli ríkisstjórn-
ar íslands og Alusuisse um veigamiklar
breytingar á fyrri samningum aðilanna.
2. Yfirlit um
samningana 1975
Endurskoðun álsamninganna 1975
hafði þríþættan tilgang. í fyrsta lagi var
samið um verulega hækkun á orkuverði
og ákvæði um það, að orkuverð skyldi
breytast í ákveðnu hlutfalli við hækkun
verðs á áli. í öðru lagi var samið um
breytingu á skattákvæðum, sem leiddi til
jafnari og öruggari skattlagningar, jafn-
framt því sem komizt yrði hjá geysilegri
auknin^u á skattinneign ÍSAL hjá ríkis-
sjóði. í þriðja lagi var samið um sölu á
orku til stækkunar álversins um 20 MW,
60% af þeirri orku var afgangsorka. Var
forgangsorkuverðið mun hærra en í eldri
samningnum.
í greinargerð, sem fylgdi frumvarpi til
Alþingis um þessa breytingu samnings-
ins, kemur fram, að beinn fjárhagslegur
hagur af samningnum gæti orðið mis-
munandi mikill, eftir því hverjar ytri
aðstæður yrðu. Einnig yrði ávinningur-
inn minni, ef verðbólga á samningstím-
anum yrði mjög mikil eða afkoma áliðn-
aðarins mjög hagstæð. Hins vegar
tryggði samningurinn jafnari tekjur og
meira öryggi á erfiðleika- og samdráttar-
tímum. Nú er því hins vegar haldið fram
af iðnaðarráðherra, að samningurinn
hafi beinlínis haft í för með sér fjárhags-
legt tjón fyrir íslendinga. Hér er um
villandi og einhliða niðurstöðu að ræða,
svo sem nú mun nánar rakið.
3. Beinar tekjur af
raforkusölu og sköttum
Það var alltaf ljóst við samningsgerð-
ina 1975, að á móti hækkun orkuverðs
mundi koma lækkun á skatttekjum,
mismunandi eftir árferði. Svo hefur
einnig orðið raunin á. Eins og tðlur
liggja nú fyrir, hefur tekuaukning af
raforkusölu vegna þessara samninga
orðið 24,9 milljónir dollara fram til
ársloka 1982, en lækkun skatttekna 18,4
milljónir dollara, svo að nettóhagnaður
íslendinga í beinum greiðslum hefur
numið 6,5 milljónum dollara. Er þá
hvorki tekið tillit til áhrifa lækkunar
skattinneignar né tekjuauka vegna
stækkunar álbræðslunnar, en að því
verður vikið síðar.
Um þessa tölulegu niðurstöðu er í
sjálfu sér ekki ágreiningur. Hins vegar
hefur ráðherra látið reikna þetta út að
nýju miðað við þá forsendu, að allar
kröfur ráðuneytisins um hækkun tekna
á undanförnum árum vegna of hás verðs
á súráli, rafskautum og fl., nái fram að
ganga. Með þeim reikningi tekst að fá
þá niðurstöðu, að tekjur íslendinga hafi
á þessu tímabili orðið lægri en samkvæmt
eldri samningunum. Það væri gáleysi af
okkur að leggja mat á það, hvaða líkindi
eru til þess, að allar kröfur um hækkun
skatttekna ÍSALs nái endanlega fram að
ganga, enda lítur nú út fyrir, að það mál
fari í alþjóðlegan gerðadóm, og er
niðurstaða þess þá enn í óvissu. Hins
vegar er það í samræmi við upphaflegt
mat á samningunum, að mjög mikil
tekjuhækkun hjá ÍSAL í góðæri gæti
leitt til þess, að þessar greiðslur yrðu í
einstökum árum minni en samkvæmt
eldri samningunum. Hins vegar er at-
hyglisvert, hve miklu hagstæðari nýju
samningarnir eru, þegar á móti blæs,
eins og undanfarin tvö ár. Þannig hafa
samanlagðar skatttekjur og tekjur af
raforkusölu orðið meira en 9 milljónum
dollara hærri á árunum 1981 og 1982 en
þær hefðu orðið samkvæmt upphaflegu
samningunum. Allt útlit er fyrir, að
niðurstaðan verði svipuð á þessu ári.
Þannig hefur endurskoðunin 1975 náð
þeim tilgangi að tryggja öruggari og
jafnari tekjur og koma í veg fyrir mikla
tekjulækkun á erfiðleikatímum, en það
skiptir þjóðarbú íslendinga ekki litlu
máli, eins og nú standa sakir.
4. Hækkun lágmarksskatta
Samkvæmt upphaflegu samningunum
voru skatttekjur mjög háðar verði á áli
og afkomu ÍSAL, og var lágmarks-
skattur aðeins 240 þús. dollarar á ári. í
samningunum 1975 var lágmarksskattur,
sem er óháður afkomu, hækkaður í 20
dollara á tonn, sem er um 1,6 millj.
dollarar á ári miðað við meðalfram-
leiðslu ÍSAL. Var þessi breyting í
samræmi við þá meginstefnu, sem hefur
verið fylgt í samningum um álverð, að
tryggja sem best öryggi teknanna, þótt á
móti blési í rekstri ÍSAL.
5. Áhrif á skattinneign
Það var einn af göllum þess skattkerf-
is, sem samið var um í upphafi, að ÍSAL
reyndist eignast mjög mikla skattinneign
hjá íslenska ríkinu. Þótt um það sé deilt
milli aðila, hvort slíka skattinneign mætti
nota til annars en skattajöfnunar, var
tvímælalaust mikilvægt, að þannig yrði
frá samningum gengið, að ekki myndað-
ist óhóflega mikil inneign af þessu tagi.
Þeim tilgangi var náð með samningunum
1975, enda er skattinneign nú, að ófrá-
dregnum umdeildum skattakröfum,
rúmlega 6 milljónir dollara, en hefði
verið yfir 26 milljónir dollara samkvæmt
eldri samningunum. Munurinn er um 20
milljónir dollarar, og er enginn vafi á
því, að þessi lækkun getur verið íslend-
ingum mjög mikið í hag við vissar
aðstæður, t.d. í öllum samningum um
endurskoðun síðar meir, svo og við kaup
íslendinga á álverinu eða hluta þess.
6. Stækkun álversins
Það var hluti saminganna 1975, að
samið var um heimild til stækkunar
álversins um 20 MW og raforkusölu til
þeirrar stækkunar. Kom þessi stækkun í
rekstur vorið 1980 . í samanburðinum
hér að framan hefur ekki verið tekið tillit
til þess, hver tekjuaukning hefur orðið
þegar af þessari stækkun, en beinar
tekjur af raforkusölu og sköttum vegna
hennar nema nú 1,3 milljón dollara á ári,
en auk þess hafa íslendingar að sjálf-
sögðu haft miklar gjaldeyristekjur bæði
vegna byggingar og rekstrar þessa hluta
álversins, og er hér um að ræða verulega
tekjuaukningu fyrir þjóðarbúið til fram-
búðar. Þessi viðbótarorkusala er að 60
hundraðshlutum afgangsorka, en meðal-
verð sama og á annarri orkusölu til
ísal. Sé afgangsorkan reiknuð á sama
verði og til Járnblendifélagsins, þýðir
það; að forgangsorka til þessa hluta
álversins er nú seld á um 12 mill á kWh.
7. Viðurkenning á
endurskoðunarrétti
Einn mikilvægasti ávinningur samn-
inganna 1975 var, að þá var viðurkennt
af hálfu Alusuisse, að breyttar aðstæður
í umheiminum svo sem veruleg hækkun
orkuverðs, gætu verið tilefni til þess að
endurskoða samninga, jafnframt því
sem beinlínis var samið um hækkunar-
ákvæði í sambandi við orkuverð. Enginn
vafi er á því, að þetta hefur verulega
lagalega þýðingu fyrir íslendinga, ef til
málaferla kynni að draga við Alusuisse
út af endurskoðun samninganna. Jafn-
framt gefur það íslenskum stjórnvöldum
ástæðu til þess að taka upp viðræður við
Alusuisse, hvenær sem hægt er að sýna
fram á verulegar breytingar á forsend-
um. Slík breyting á forsendum átti sér
stað á árunum 1978 og 1979, er önnur
stórhækkun á olíuverðlagi átti sér stað.
Gagnstætt því sem átti sér stað eftir
olíuverðshækkunina 1973-74 var að
þessu sinni ekki þegar í stað efnt til
samninga við Alusuisse með skírskotun
til breyttra aðstæðna. Eftir slíkum samn-
ingum varekki leitað, fyrren í sambandi
við ákærur ráðuneytisins á hendur Alu-
suisse um of hátt verð á súráli í árslok
1980. Er enginn vafi á því, að samnings-
aðstaða hefði verið mun betri, ef hafist
hefði verið handa strax í kjölfar hækkun-
ar orkuverðs og á meðan áliðnaðurinn
átti við blómlega afkomu að búa.
Lokaorð
Allir samningar eru háðir þeim að-
stæðum, sem ríkjandi eru, þegar þeir
eru gerðir, og engir samningar eru jafn
hagstæðir, hvernig sem ytri aðstæður
þróast. Þetta á vitaskuld við um samn-
ingana 1975, eins og reyndar alla aðra
samninga, sem íslendingar hafa gert í
þessum efnum. Engu að síður teljum við
augljóst, að með endurskoðun samning-
anna 1975 hafi fengist verulega mikið
öryggi um auknar og jafnari tekjur af
starfsemi ÍSALen áðurvoru. Hinsvegar
var ætíð Ijóst, að nauðsynlegt gæti reynst
að endurskoða þá samninga að nýju, ef
aðstæður breyttust verulega, eins og
raun hefur reyndar á orðið. Það var því
mikilvægt, að með þessum samningum
var brotinn ís að því leyti, að íslendingar
fengu í hendur betri rök og traustari rétt
til þess að krefjast endurskoðunar, hve-
nær sem verulegar breytingar yrðu á ytri
aðstæðum þeim í óhag. Þann rétt teljum
við unnt að sækja með samningum og
byggjum þar m.a. á reynslunni frá 1975.
Jafnframt er það skoðun okkar, að
málstað íslendinga sé ekki vel þjónað
með því að leggja megináherslu á deilur
um þá samninga, sem gerðir hafa verið
í fortíðinni við allt aðrar aðstæður, í stað
þess að reyna með jákvæðum huga að
læra af reynslunni og marka stefnu, er
geti sameinað íslendinga um árangurs-
ríka samningagerð í þessu máli.
Reykjavík, 2. mars 1983.
Ingólfur Jónsson
Jóhannes Nordal
Steingrímur Hermannsson