Náttúrufræðingurinn - 1988, Blaðsíða 28

ítarlega könnun á jarðfræði þessa fyrrum
eldvirka svæðis og nú þegar liggja ljós fyrir
nokkur atriði, sem hafa almenna skírskot-
un.
Það er ljóst að hraunlagastaflinn norðan
Reyðarfjarðar, sem talinn er vera frá tertí-
er, og nær frá austasta tanga landsins að
Grímsá, 35 mílum vestar, er meira en
18.000 fet að þykkt. Þetta er mun þykkara
en þær áætlanir, sem sést hafa á prenti.
Raunverulega hlýtur þykktin að vera tölu-
vert miklu meiri en 18.000 fet, því botninn
á hraunlagastaflanum er hvergi sýnilegur
og auk þess verður ekki annað greint en
að staflinn nái nokkrum mílum lengra til
vesturs en kannað hefur verið, áður en
komið er inn á eldvirku svæðin frá pleist-
ocen og nútíma. Þykktin hlýtur í raun að
jafnast á við þykkt hraunlagastaflans á
Austur-Grænlandi, sem er af svipuðum
aldri og Wager (1947, bls. 27) hefur gefið
upp að sé 7,5 km, eða hraunlagastaflann á
Vestur-Grænlandi, sem Noe-Nygaard
(1942, bls. 68) hefur gefið upp að sé 10
km.
Þekkja má þrjú afmörkuð gosskeið, sem
framleitt hafa súr hraun. Elsta gosbergið,
sem sést á rannsóknasvæðinu er súrt, en í
hraunlagastaflanum sem heild eru basísk
hraun yfirgnæfandi. Ólivín-basalt, þóleyít
og feldspat-dílótt basalt finnast öll í miklu
magni í staflanum. Ekki er sjáanleg nein
tilhneiging til þess að ein tegundin eða
önnur safnist fyrir í meira magni á ákveðn-
um stöðum í staflanum. Ekki er heldur
sjáanleg nein reglubundin breyting í sam-
setningu bergsins með tíma.
í gegnum hraunlagastaflann skerst jafn-
aldra gangasveimur. Bráðabirgðamat
bendir til þess að á svæðinu frá austasta
tanga landsins til Grímsár séu um 1000
gangar, sem eru ein til tvær mílur að heild-
arþykkt. Einstakir gangar hafa almennt
NNA-læga stefnu. Gangasveimurinn er
þéttastur í nágrenni þess, sem virðist vera
sundurskorin tertíer megineldstöð. Þar
finnst, ásamt basaltinu, töluvert magn af
rýólíthraunum, gjóskubergi og innskotum.
Þetta er skorið af kerfi af innskotslögum,
sem hallar inn undir kjarna eldstöðvarinn-
ar.“
Á fyrstu árum Walkers hér á landi
voru íslenskir jarðvísindamenn eitt-
hvað um 10 (Páll Imsland 1984). Þeir
fengust við rannsóknir á ýmsum svið-
um og kennslu á ýmsum skólastigum.
Þekkingin á íslenskri jarðfræði var af-
ar lítil, ef miðað er við nútímann. Það
er mikil einföldun að segja að bæði
þekkingin og viðfangsefni hinna ís-
lensku jarðvísindamanna hafi verið
bundin við tiltölulega fáa staði hingað
og þangað um landið, en það er ekki
alveg fjarri sanni. Tiltölulega lítið var
unnið að rannsóknum á víðfeðmum
svæðum eða á landsvísu. Engin alls-
herjar kortlagning á jarðfræði landsins
hafði verið í gangi síðan á dögum Þor-
valdar Thoroddsens. Segja má að
gjóskulagarannsóknir Sigurðar Þórar-
inssonar (sjá t.d. 1944, 1970 & 1971),
rakning Guðmundar Kjartanssonar á
menjum jökulhörfunarinnar (sjá t.d.
1943 og 1966) og þyngdarkortlagning
Trausta Einarssonar (1954), geti einna
helst kallast „regíónal" eða víðsvæða
rannsóknir á þessum tíma. Um svipað
leyti og Walker kom hér fyrst hóf
Guðmundur Kjartansson alhliða kort-
lagningu á jarðfræði landsins, fyrst um
miðbik þess og landið sunnanvert
(1962). Þá voru segulstefnumælingar
þeirra Þorbjarnar Sigurgeirssonar
(1957) og Trausta Einarssonar
(1957a,b) einnig að hefjast (Leó
Kristjánsson 1982 og Páll Theódórs-
son, 1986). Að öðru leyti var könnun
landsins býsna mikið bundin ákveðn-
um afmörkuðum stöðum fram undir
þetta. Þessir staðir voru áhugaverðir
og fyrst og fremst vel þekktir af tveim
megin ástæðum (Páll Imsland, 1984).
Annars vegar voru þeir staðir þar
sem er að finna hin virku jarðfrœði-
legu ferli í algleymi, eldvirkni, hvera-
virkni, jökulskrið o.fl. Sem dæmi má
nefna eldfjöllin Heklu, Dyngjufjöll,
Grímsvötn, Kötlu og fjölmörg önnur,
202