Náttúrufræðingurinn - 1988, Blaðsíða 40

ins í formála en aðeins valdar heimildir og
rit til frekari fróðleiks voru sett í lok hvers
kafla bókarinnar. Mest allt sem Þorvaldur
reit fyrir 76 árum hefur verið margnýtt af
yngri höfundum sem fjallað hafa um ein-
stakar eldstöðvar eða gossvæði. Rit þeirra
voru yfirleitt valin í ritskrána og á það
bent í formála að heimildalistar þessara
nýrri rita innihalda upplýsingar um enn
önnur heimildarit (bls. 7, ATG). í öðru
lagi er skýrt tekið fram að áherslan sé lögð
á rit á íslensku í heimildalistum Islands-
elda (bls. 6, ATG) en Eldfjallasagan er á
þýsku. Frá reglunni var helst vikið þegar
um nýlegar frumheimildir eða nýleg yfir-
litsverk var að ræða.
Sem sagt: Höfundur íslandselda eða
forlagið Vaka-Helgafell hafa ekki þann
ásetning að gera lítið úr Eldfjallasögu Þor-
valdar Thoroddsen eða upphefja alþýðlegt
yfirlitsrit sem einu bókina um íslenska eld-
virkni. Páll Imsland hefði hins vegar rétt
eins getað valið „De Islandske Vulkaner"
eftir Jónas skáld Hallgrímsson til þess að
nota sem skjöld þegar gera á aðstandend-
um fslandselda upp annarlegan tilgang
með því sem ekki er í bókinni eða vegna
staðhæfingar um að þar sé í fyrsta sinn
fjallað um allar íslenskar eldstöðvar á að-
gengilegan hátt fyrir almenning og fræði-
menn.
AÐ SKILGREINA ALÞÝÐLEGT
FRÆÐIRIT
Þessu næst tekur Páll Imsland til við að
fjalla um eðli íslandselda og markmið höf-
undar. Skrif Páls eru tvíþætt. I einn stað
vill hann hafa skilning höfundar á mis-
muninum á alþýðlegu og vísindalegu
fræðiriti alveg á hreinu, eins og hann sjálf-
ur segir. Hvorki meira né minna. í annan
stað gerir hann grein fyrir sínum skilningi
á hugtakinu alþýðlegt fræðirit. í upphafi
máls gerir Páll höfundi upp þá skoðun að
hann (ATG) telji mun á alþýðlegu fræði-
riti og vísindariti felast í því hvernig vitnað
er til heimilda! Fyrir svona grunnhygginni
tilgátu er sá flugufótur að höfundur segir í
formála að bókin sé samin sem alþýðlegt
fræðirit og síðan, í næstu setningu, að sú
leið hafi verið valin (aðrar leiðir eru
greinilega til) að nota ekki viðurkenndan
tilvitnanastaðal fagtímarita, heldur skrá
valdar heimildir og rit til frekari upplýs-
inga. Höfundur gerir hvorki þarna né ann-
ars staðar tilraun til að skilgreina alþýðleg
fræðirit. Ekki tíðkast að höfundar skil-
greini almennar bókmenntagreinar í inn-
gangi rita nema þegar um vísindarit um
bókmenntir er að ræða. Hver væri enda
tilgangurinn? í formálanum eru aðeins
tvær setningar (ásamt ýmsu um ljósmyndir
o.fl.) sem eiga að skýra efnistök svo langt
sem það er gerlegt í stuttum formála. Bók-
in sem slík á að sjálfsögðu að skýra sig
sjálf sem og hugmyndir höfundar um al-
þýðlegt fræðirit; og meira að segja bara
eina tegund slfkra rita.
Að þessu loknu færir Páll fram fjögur til
fimm atriði sem hann telur einkenna alþýð-
leg fræðirit. Þeim er ég sumum sammála og
gæti tínt til nokkur í viðbót. En mergurinn
málsins er þó að tiltekið alþýðlegt fræðirit
fullnægir oftast og eðlilega aðeins hluta
einhverrar skilyrðaromsu. Kennslubækur
(t.d. Jarðfræði Þorleifs Einarssonar, Veð-
urfræði Markúsar Á. Einarssonar), hand-
bækur (t.d. íslensk flóra eftir Ágúst H.
Bjarnason) eða fagbækur (t.d. Heklubók
Sigurðar Þórarinssonar, bók Páls sjálfs um
Jan Mayen) eru ekki vel afmarkaðar og
geirnegldar skúffur í bókahillu náttúru-
fræðinnar. Vissulega eru til bækur, auð-
veldar í svona röðun, en aðrar bækur
grípa yfir fleiri en eitt svið grófskiptingar-
innar og enn aðrar geta vel talist til alþýð-
legra fræðirita þó þar sé aðeins „tæpt á
hlutunum" svo minnst sé á eitt af því sem
Páll segir ekki einkenna þess konar rit.
Sumar yfirlýsingar Páls eins og þessi:
„Það verður einmitt að gera þær kröfur til
alþýðlegra fræðirita að þau séu sem full-
komnust fræðilega“ (bls. 44, PI) verka í
fljótu bragði eins og þörf áminning. En
þegar betur er að gáð eru orðin marklítil.
Það eru til jafn margar skilgreiningar á
„fræðilegri fullkomnun" og fjölda vísinda-
manna nemur í landinu. Og þeim mun
heldur sem vísindagreinin er margræðnari
og jafnvel byggð að hluta á mörgum
ósönnuðum kenningum. Aukin heldur eru
hugtök um eina eða aðra „fullkomnun"
óhlutlæg með öllu.
Aðrar yfirlýsingar Páls eru gagnlegri og
214