Náttúrufræðingurinn - 1988, Blaðsíða 43

ar. Þannig er t.d. talað um hraða efna-
hvarfa og hraða þrýstings- og hitabreyt-
inga. Spurningin: Hve hratt fellur hitastig
með hæðinni, í 500-1000 metra hæð? - er
góð og gild.
Vissulega eru fáeinar athugasemdir Páls
fyllilega réttmætar. Þeirra verður þó ekki
getið hér en ábendingarnar þakkaðar.
4. Faglegar missagnir finnur Páll líka.
Ekki neita ég tilvist slíkra villna og skrifast
þær á reikning höfundar. Töluverð tíma-
pressa truflaði fínpússun ritsins skömmu
fyrir jól; en það er eins konar þjóðarkvilli
íslenskrar bókaútgáfu. Dæmi Páls eru þó
ekki hittin.
Þegar höfundur ræðir um ísöldina sem
nefnist oft pleistósen kemur hann að því
að minnast á plíó-pleistósen og segir það
hugtak vera nákvæmara heiti á tímanum
(ísöldinni) því víðtæk jöklun hafi hafist
fyrr á norðurhjaranum en sú meðaltalstala
segir til um sem notuð er til að skilja milli
tertíers og kvarters. Páll segir rangt að
nota plíó-pleistósen sem heiti á ísöldina af
því það sé ekki til sem tímaeining í jarð-
sögunni. Rétt er það en textinn sýnir ljós-
lega að höfundur notar umrætt hugtak að-
eins sem merkimiða á upphaf árabils þar
sem jarðmyndanir sýna merki víðtækrar
jöklunar fyrr en hin klassíska (en þó um-
deilda) skipting gerir (hugtakið er notað
um tímann frá því fyrir 3,0 milljónum ára
þar til fyrir 0,7 milljónum ára).
Höfundur er ekki einn þeirra sem er
handviss um að möttulstrókar séu kyrr-
stæðir í möttli jarðar í allt að hundrað
milljón ár. Þess vegna leyfir hann sér að
sýna þann vafa í texta með því að tæpa á
báðum möguleikunum; að strókurinn geti
bifast og að plötur reki yfir kyrrstæðan
strók. Ahrifin eru reyndar þau sömu.
Þessu vill Páll ekki una. Um það er ekkert
að segja en fagleg missögn er það varla.
Páll segir setninguna: „Nokkrar kristalteg-
undir (steindir, steintegundir) og dálítið af
gleri mynda . . . bergtegund" (bls. 13,
ATG) valda ruglingi frumhugtakanna
steindar og kristals. Hér er hugtakið
steind sett í sviga aftan við hugtakið
kristaltegundir (ath. hér er ekki verið að
fjalla um kristalgerðir) til að minna á að
um aðgreindar steindir sé að ræða. Auð-
vitað er ekki sagt með þessu að steind og
kristall sé ávallt hið sama. í setningunni á
undan er gerð dálítil grein fyrir gleri og
einnig í setningunni á eftir er vísað til all-
nákvæmrar lýsingar á storknun basalts,
bæði kristallaðra og ókristallaðra hluta
þess. Skilningur lesandans á muninum á
bergtegund og steind, kristal og gleri ætti
að vera til í nægilegum mæli eftir lestur
allra málsgreinanna.
Höfundur veit sannarlega að togspenna
nær hámarki augnabliki áður en sprungur
opnast. En ef öll setningin sem Páll fettir
fingur út í („Kvikuþrýstingur hækkar í
hólfinu, togspenna vegna reksins vex og
sprungur opnast.“) er skoðuð sést að hér
er ekki verið að rekja viðstöðulaust or-
sakasamhengi, heldur nokkra aðskilda at-
burði í mun flóknara ferli. Úr því er vilj-
andi sleppt nokkrum atriðum því það er
ekki hægt að rekja alla tektóníska þætti í
stuttum inngangskafla, og ekki ástæða til
eðli ritsins samkvæmt.
Páll Imsland segir þessa síðustu athuga-
semd sína hártogun og að víða megi hár-
toga málsgreinar í inngangskaflanum. Þó
það nú væri. En forsenda hártogana af
Páls hálfu er þessi afstaða hans: „En al-
þýðlegt fræðirit, engu síður en vísindarit-
gerð, á að mínu mati að vera svo skýrt
orðað og hugsuð að hártogun verði ekki
komið við“ (bls. 46, PI).
Þessi krafa er fyllilega óraunsæ og setur
raunar flestar athugasemdir Páls, sem ég
hef reynt að svara hér, í sitt rétta Ijós. Rit
eins og íslandseldar standast ekki kröfu
sem þessa þó ekki væri nema vegna þess
að þar eru flókin atriði oft einfölduð. Svo
er það staðreynd að þekking leikmanns á
jarðfræði verður til úr brotum þar sem
þekkingarferlið sveiflast á milli þess al-
menna og einfaldaða og þess sértæka og
nákvæma; á milli yfirborðslegrar umfjöll-
unar og nákvæmra útlistana sem standast
hártoganir. Páll er á öðru máli og gerir
slíkar kröfur til alþýðufræðslu að í stað
móttækilegrar fræðslu yrði til yfirþyrm-
andi og fráhrindandi þekkingarmiðlun,
væri farið að hugmyndum hans.
217