Náttúrufræðingurinn - 1988, Blaðsíða 46

meö öllu) og er enginn vandi aö greina þar
á milli. Töflurnar þjóna þeim tilgangi að
vera fróðleiksbanki um eldgos sem vitað
er um og eins þau sem á einhvern ólíkan
máta hafa verið tengd röngum eldstöðvum
eða voru aðeins merki um önnur náttúru-
fyrirbæri eða með öðrum orðum ekki
raunveruleg gos. Öruggu gosin er enginn
vandi að tína út úr vilji menn nota töflurn-
ar sem heimild.
Páli finnst hann knúinn til að skrifa sem
svo: „Að sjálfsögðu eru öll eldgos hugsan-
leg (svo!) . . . Mig hefur meira að segja
dreymt slík eldgos (svo!) . . . Það er í
fyllsta máta réttmætt að spyrja hvaða er-
indi hugarburður og sögusagnir eigi í al-
þýðlegt fræðirit um eldfjallasögu" (bls. 53,
PI). Langsótt er hugarflugið. Og hver veit
nema eitthvað af „sögusögnunum" sem
Páll hefur áhyggjur af sýni sig að hafa ver-
ið raunveruleg gos þegar frekari rann-
sóknir koma til. Hlaup í Djúpá og ógreint
sýni af ösku í ískjarna úr Bárðarbungu frá
svipuðum tíma eða frásagnir um „eld ofan
Síðu“ eða gjóskulag með tiltekinni sam-
setningu og samtíma hlaup í Jökulsá á
Fjöllum eða frásögn sjónarvotta um gos út
af Reykjanesi eru ekki hugarburður eða
sögusagnir heldur óviss heimild eða
ákveðin ábending um eldgos sem vissulega
á heima í riti um eldfjallasögu (sem Páll
fer reyndar allt í einu að kalla svo í um-
ræddum setningum). Páll segir sem svo að
ímyndað gos sé ekki íslandseldur. Nei, þó
það nú væri. Enda eru athugasemdir um
gildi heimilda í töflunum eins og áður
greinir.
Páll Imsland telur það ókost að ekki sjá-
ist hvað sé höfundar og hvað annarra
vegna þeirrar ákvörðunar að nota ekki
venjulega heimildaupptalningu inni í texta
aftan við hverja skoðun, staðhæfingu,
kenningu eða útskýringu sem ekki er
höfundar (þá sjaldan hann viðrar slíkt er
þess getið sérstaklega). í alþýðlegum
fræðiritum er oftar en ekki farið að eins
og í Islandseldum og í flestum kennslu-
bókum er þetta regla. Tilvitnanirnar hefðu
skipt mörgum hundruðum og gert knapp-
an texta ritsins ólæsilegan með öllu. Páll
er að tala um nokkurra binda yfirlitsverk
um íslenska eldvirkni og rannsóknar-
sögu hennar. Það verk væri þarft að
þrykkja.
Höfundur tekur örsjaldan afstöðu í um-
deildum málum og getur þess þá en auð-
vitað eru missagnir og gallar á hans ábyrgð
eins og Páll endurtekur eftir höfundi sjálf-
um úr formálanum. Eina dæmið sem Páll
tilfærir um tilhneigingu höfundar til að
taka afstöðu í umdeildum málum fellur
um sjálft sig. I klausu um hraunið úr Eld-
borg austan Vífilsfells segir höfundur að
þarna sé líklega komið Kristintökuhraun
og síðan að gátan um það virðist vera
leyst.
Verst er að sjá að Páll ýjar að því að
höfundur opinberi skoðanir starfsbræðr-
anna sem ekki hafi áður verið fram settar.
Engin dæmi nefnir hann þó. Þetta er
rangt. í einu tilviki fékk höfundur lánað
handrit að óbirtri grein með fullu sam-
þykki höfundar og á tveimur stöðum er
vísað til munnlegra upplýsinga um nýjar
niðurstöður. Annað er ekki um að ræða.
AÐ LOKUM
Höfundur Islandselda gerir ekki beinar
athugasemdir við niðurstöður Páls Ims-
lands. Það verða lesendur að gera ef svo
ber undir. Það tók þrjú ár og vel það að
semja bókina og þá tvisvar. Margir lásu yf-
ir efnið eða gáfu ábendingar. Handritið
var margyfirlesið m.a. af íslenskum mál-
vísindamanni. Allt þetta hefur komið fram
við kynningu bókarinnar og sumt stendur
svart á hvítu í formálanum. Ekkert gefur
tilefni til orða um lítt hæfa ráðgjafa, skort
á yfirlegu, að þetta eða hitt hafi verið unn-
ið í hasti eða þá til frasa á borð við blaða-
mennskustíl eða einhver ótilgreind áhuga-
mál höfundar eða áhugaleysi á ákveðnum
atriðum eða þá til margtugginna Gróu-
sagna um einhverja eiginleika eða áhlaup
höfundar sem eiga að fæða af sér heilar
bækur á mettíma. Páll á að leyfa sér að
vera ósammála stfl, orðanotkun, efnistök-
um og markmiðum bókarinnar en segja
sem minnst um það sem hann veit ekkert
um.
Það er frumskylda hvers gagnrýnanda
að fjalla um bókina sem hann skoðar fyrst
og fremst á þeim forsendum sem höfundur
gefur sér (þó oft séu þær ekki skýrt til-
220