Heimir - 01.04.1910, Blaðsíða 15

Heimir - 01.04.1910, Blaðsíða 15
HEIMIR 183 MÓNISMINN Mónísminn svo nefndi verSur yfirleitt ekki skoSaSur sem nokkurt eitt heimspekisskoöanakerfi í þess orös rétta skilningi. Hann er skoSun á tilverunni, sem hægt er aö byggja margar mismunandi heimspekiskenningar á; og í raun og veru eru til margar heimspekiskenningar, sem eru mjög ólíkar hver annari, en sem, þrátt fyrir þaö, geta allar kallast mónísmi, vegna þess a'ö samkvæmt þeim öllum er tilveran í insta eöli sínu eining, sem allir lilutir eiga aö lokum rætur sínar aö rekja til. Þaö má skifta mónísmanum í þrjár tegundir samkvæmt út- skýringum þeim á tilverunni, sem hann hefir aö bjóSa. I fyrsta lági er til hugsjálegur móm'smi. Samkvæmt honum er. hugsun eöa sál dýpsti virkileikinn í heiminum. Efniö er til aöeins sem framleiösla eSa skapnaöur hugsunarinnar. I öðru lagi er til efnislegur mónísmi. Samkvæmt honum er þaö efni, sem er hinn dýpsti virkileiki tilverunnar. Hugsun og sál eru ekki til nema sem óendanlega smáar og margbrotnar hreyfingar efnis- legra ódeila f heila og taugakerfi mannsins; og heimurinn er vél, sem hreyfist samkvæmt ósjálfráSum innri lögum. Og í þriöja lagi er til mónísmi, sem gerir hvorki efni né sál aö hinum d)^psta virkileika, heldur gerir ráS fyrir a5 vér getum alls ekki skynjaö hann; hann sé eitthvaS, sem efni og sál sé tvær óaöskiljanlegar hliSar á, eSa aS í honum sé sál og efni svo algerlega blandaS saman, ef svo mætti aS orSi komast, aS verða í raun og veru eitt og hiö sama. Mónísminn er vanalega álitinn aö hafa byrjaS með Spinoza*, en í raun réttri er hann miklu eldri. Hann finst í heimspeki Forn-Grikkja fyrir daga Sókratesar og Platós. Elea-heimspek- ingarnir,*""' sérstaklega Parmenides, voru mónistar. Náttúrlega *Sþinöza var fæddur 1632 á Hollandi og varð frægur fýrir hoimspekiskenn- ingar sínar. **Nafnið er dregið af b;i>num Elea á Suður-ítalíu, þar sem þessir heimspek- ingar áttu heima. Parmenidea var uppi á 6 öld f .k.

x

Heimir

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Heimir
https://timarit.is/publication/440

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.