Morgunblaðið - 14.12.2009, Blaðsíða 18

18
MORGUNBLAÐIÐ MÁNUDAGUR 14. DESEMBER 2009
Heims-athyglihefur
vakið það háttalag
Breta að telja sig
hafa forræði á öllu
því sem skrifað er
á enska tungu. Þarlendir
dómstólar dæma menn í háar
fjársektir fyrir ummæli sem
þeir láta falla utan Bretlands,
svo aðeins hinir fjársterkustu
bera sitt barr eftir það.
Enska er vissulega að verða
það sem suma dreymdi um að
esperanto yrði, eins konar al-
heimstungumál. Forræð-
ishugsun Bretanna á ensk-
unni hafa ýmsir notað sér og
farið fram með málaferli í
þeirra dómsölum og krafist
skaðabóta vegna meiðyrða,
sem þeir telja sig hafa orðið
fyrir og hafi verið viðhöfð eða
þýdd á enska tungu. Meið-
yrðalöggjöfin lýtur allt öðrum
lögmálum í Bretlandi en víð-
ast annars staðar og hinni al-
mennu sönnunarbyrði er nán-
ast snúið við, auk þess sem
málfrelsissjónarmið eru létt-
vægari á þeirra vogarskálum
en víðast annars staðar.
Um þessi mál er nýverið
rætt í hinu þekkta vinstra-
blaði New York Times og til-
greind ýmis dæmi um mis-
notkun á þessari sérstöku
stöðu. Sérstaklega er þar til-
færður sem óvenjusvæsið
dæmi málatilbúnaður at-
hafnamannsins Jóns Ólafs-
sonar gegn Hann-
esi H. Gissurar-
syni, prófessor við
Háskóla Íslands.
Þótt Jón hafi ekki
enn haft erindi
sem erfiði, einkum
að því er virðist vegna mis-
taka í stefnubirtingu, er málið
þegar búið að kosta prófess-
orinn háar upphæðir í máls-
kostnað og valda honum mikl-
um skaða.
Það hlýtur að vekja mikla
athygli að Háskóli Íslands
skuli ekki hafa látið þessa at-
lögu gegn einum starfsmanna
sinna sig nokkru varða. At-
lagan er ekki einvörðungu
gagnvart þessum einstaklingi
heldur einnig gagnvart mál-
frelsinu. Það blasir við að at-
hafnamaðurinn ætlaði að nota
fjárhagslega yfirburði sína til
að knésetja þennan launa-
mann Háskólans. Annar slík-
ur fór nýlega í sömu erindum
á fund háskólarektors og lét
vel af þeim fundi.
Hvernig halda menn að
rétttrúnaðarsamfélagið í Há-
skóla Íslands eða skoðana-
bræður þess á ríkisútvarpinu
hefðu látið ef einn af þeim
hefði þurft að sæta svo
svæsnum árásum? Svarið við
þessari spurningu liggur svo í
augum uppi að rétt svör munu
verða í þúsundum og því
óþarft að heita þeim sem get-
ur sér rétt til neinum verð-
launum að þessu sinni.
Ríki heims eru að
snúast til varnar
gegn atlögu Breta
að málfrelsinu}
Svæsin árás
á málfrelsið
Ríkisstjórninhefur haft
góðan tíma til að
taka á þeim erfiðu
málum sem við er
að fást en hefur
því miður setið að-
gerðalaus. Þetta sést einna
best á fjárlagafrumvarpinu.
Nú, þegar örfáir þingdagar eru
eftir til áramóta, hefur fjár-
lagafrumvarp næsta árs loks
verið afgreitt úr nefnd. Þá
blasir því miður við hve und-
irbúningi er ábótavant og hve
lítið verk hefur verið unnið.
Einnig sést glöggt að þær
áætlanir sem unnið er út frá
eru allar æði draumóra-
kenndar.
Tekjuhlið frumvarpsins hef-
ur að vísu verið lagfærð lít-
illega í meðförum fjár-
laganefndar eftir 1. umræðu og
nú er gert ráð fyrir heldur
minni tekjum en samkvæmt
því frumvarpi sem fjár-
málaráðherra lagði
fyrir þingið í lok
september. Engu
að síður vantar
mikið upp á að eðli-
legt tillit sé tekið
til þess samdráttar
sem óhjákvæmilega verður. Í
minnihlutaálitum sést skiln-
ingur á þessu atriði, en hann
skortir því miður í meiri-
hlutaálitið.
Eigi fjárlög næsta árs að
ganga upp verða þau að taka
verulegum breytingum á milli
2. og 3. umræðu. Það verður
ekki létt verk vegna þess
skamma tíma sem þingið hef-
ur. Þingið þarf í senn að draga
verulega úr útgjöldum og jafn-
framt lagfæra stórgölluð áform
ríkisstjórnarinnar á tekjuhlið
fjárlaganna. Þetta er verkefni
sem þingmenn geta ekki vikið
sér undan þó að það kalli bæði
á erfiðar og óvinsælar ákvarð-
anir og langar fundasetur.
Vinna við fjárlög
næsta árs er
skammt á veg
komin. }
Fjárlagafrumvarp í uppnámi
Þ
egar til stóð að skáldið Stephan G.
Stephansson færi í heimsókn til
Akureyrar í Íslandsheimsókn
sinni fullveldisárið 1918, þá fóru
mektarmenn til fundar við Matt-
hías Jochumsson, skáldið á Sigurhæðum, og
báðu hann um að yrkja kvæði til Stephans.
Sagan segir að Matthías hafi svarað: „Ég er
ekkert að yrkja um hann. Hann getur ort um
sig sjálfur, karlhrúturinn.“
Ég fékk Andvökur Stephans G. í útskrift-
argjöf 25. maí árið 1991 frá Lárusi afa mínum
og hann skrifaði í bókina sígild orð skáldsins
úr Vesturheimi:
Láttu hug þinn aldrei eldast eða hjartað,
– vinur aftansólar sértu,
sonur morgunroðans vertu.
Ég lagðist í lestur af fróðleiksþorsta æskunnar, en
kveðskapurinn náði þó ekki tökum á mér fyrr en löngu
síðar. Ef til vill af því að mig vantaði þann lykil að kveð-
skapnum, sem Baldur Hafstað hefur smíðað, en hann
sendi nýverið frá sér kjörgripinn Hlývindi, ljóð og laust
mál eftir Stephan G. Stephansson. Heiti bókarinnar vek-
ur strax athygli, sjaldgæft orð sem er dæmigert fyrir
Stephan G., enda segir Baldur um orðgnótt hans: „Senni-
lega hefur ekkert skáld á síðari öldum verið stórvirkara í
myndun nýrra orða en Stephan G. Stephansson.“
Kristján Karlsson skáld sagði mér í gær að Illuga-
drápa væri afar glæsilegt og mikilfenglegt kvæði og að í
því væru orð og hendingar, sem væru ljóð í sjálfu sér,
eins og oft ætti við um kveðskap Stephans G.
„Stórveðrahrollur er heilt kvæði fyrir mér,“
sagði hann og tíndi fleira til úr kvæðinu, til
dæmis: „… frá sæbotni skáhöllum – sól-
heimur ljómandi, varðaður bláfjöllum.“
Baldur vekur máls á því að Stephan hafi
gjarnan verið sakaður um tilfinningadoða, en
sjálfur hafi hann verið á öðru máli: „Ég met
ekki tilfinningar eftir því hve hátt er haft,
heldur hvernig hjartað titrar.“ Og auðvitað er
Stephan G. skáld andstæðnanna, eins og öll
skáld sem rísa upp úr meðalmennskunni.
Kristján segir um hann: „Leonardo Da
Vinci sagði að málverk væru ljóð til að horfa
á. Fyrir mér er Stephan eins og mynd-
höggvari í skáldskap sínum. Ég sé kvæðin
fyrir mér sem höggmyndir frekar en mál-
verk. En Stephan var þó geysilega hagmæltur og gat
ort mjög ljóðræn kvæði, eins og Rammaslag, sem er
mikil hagmælskuíþrótt, og andlátskvæðið eftir Gest
son sinn.“
En víkjum aftur að Matthíasi. Ekki vita allir, að Matt-
hías orti um „karlhrútinn“ áður en hann fór af landi
brott, en flytja átti kvæðið í samsæti sem honum var
haldið í Skagafirði. Niðurlag kvæðisins er svohljóðandi:
Far svo heill með frægð og þökk
fyrir komu þína;
ættarbygð þín innir klökk
elsku og virðing sína!
pebl@mbl.is
Pétur
Blöndal
Pistill
Hvernig hjartað titrar!
Líkt og reykurinn
leitar útsvarið upp
FRÉTTASKÝRING
Eftir Rúnar Pálmason
runarp@mbl.is
S
kömmu fyrir síðustu jól
var heimild sveitarfélaga
til að leggja á útsvar
hækkuð úr 13,03% í
13,28%. Langflest þeirra
nýttu sér lagabreytinguna til að
hækka útsvarið eins og við var að bú-
ast, í ljósi þeirra upplýsinga sem lágu
fyrir um fjármál sveitarfélaga. Önnur
héldu aftur af sér, en nú er ljóst að
mörg þeirra hafa sprungið á limminu.
Meðal þeirra sveitarfélaga sem
ekki hækkuðu útsvar í fyrra en ætla
að gera það nú er Mosfellsbær sem
hækkar upp úr 13,03% í 13,19%.
Grindavík, Vogar og Ölfus þar sem
hlutfallið var 13,03% setja öll útsvarið
í botn. Upptalningin er ekki tæm-
andi.
Meðal þeirra sem enn halda aftur
af sér er Reykjavík en þar verður út-
svar áfram 13,03%. Seltjarnarnes og í
Garðabær skera sig áfram úr á höf-
uðborgarsvæðinu en þar er hlutfallið
annars vegar 12,10% og hins vegar
12,46%. Nokkur sveitarfélög á lands-
byggðinni hafa einnig haft hlutfallið
lægra en hið lögbundna hámark. Í
tveimur sveitarfélögum, Ásahreppi
og Skorradalshreppi, er útsvarið
11,24% sem er lágmarksútsvar.
Vilja samræmdar aðgerðir
Það fer ekki á milli mála að staða
margra sveitarfélaga í landinu er
slæm en hún er um leið afar misjöfn.
Og þessi misjafna staða á sinn þátt í
því að sveitarstjórnarmenn vilja að
sveitarfélög samræmi að einhverju
leyti aðgerðir sínar þegar kemur að
erfiðum niðurskurði. Verði ekki grip-
ið til samræmdra tímabundinna að-
gerða verður sjálfsagt erfiðara fyrir
sveitarstjórnarmenn að færa íbúum
fregnir af erfiðum aðgerðum, s.s. að
loka þurfi litlum skólum eða draga úr
þjónustu, eigi slíkar aðgerðir sér ekki
stað í næstu sveit.
Halldór Halldórsson, formaður
Sambands íslenskra sveitarfélaga,
segir að of snemmt sé að segja til um
heildarstöðu sveitarfélaga þar sem
ekki hafi öll birt fjárhagsáætlun. Þó
sé ljóst að tekjur hafi ekki dregist
eins mikið saman og óttast var. Á
hinn bóginn hafi spá fjármálaráðu-
neytisins um styrkingu gengisins
ekki gengið eftir.
900–1.400 milljónir
Mjög misjafnt er hvort önnur gjöld
hækka. Nokkuð er um að sorphirðu-
gjöld hækki, að sögn Halldórs. Hann
bendir á að sorphirðugjöldin eigi að
endurspegla raunkostnað sem hafi
hækkað gríðarlega án þess að gjöldin
hafi fylgt eftir. „Við höfum verið að
nota aðra fjármuni sveitarfélaga til
að greiða niður þessa þjónustu. Það
er ótrúlega stutt síðan opnir ösku-
haugar voru við hvert sveitarfélag,
krakkar að leika sér að kveikja í og
elta rottur. Þetta er ekki svona leng-
ur,“ segir hann.
Viðræður hafa verið milli sveitarfé-
laga og menntamálaráðherra um að
vikuleg kennsluskylda verði minnk-
uð, einkum í eldri bekkjum. Halldór
segir að fækkun kennslustunda gæti
sparað sveitarfélögum í landinu á
bilinu 900-1.400 milljónir. „Sveit-
arfélögin kalla eftir þessu. Þau verða
að fá eitthvað,“ segir Halldór.
Rusl Meðal þeirra sveitarfélaga sem hækka sorphirðugjöld er Árborg. Þar
hækkar gjaldið úr 14.500 krónum í 28.000 krónur fyrir 240 lítra tunnu.
Frestur sveitarfélaga til að skila
upplýsingum til fjármálaráðu-
neytisins um hvert útsvarshlut-
fallið verður á næsta ári rennur
út á morgun. Mörg sveitarfélög
ætla að hækka útsvarið.
Um síðustu áramót voru skuldir
sveitarfélaga 194 milljarðar og
voru þá ótaldar lífeyrisskuldbind-
ingar og skuldbindingar utan efna-
hags. Ljóst er að einstaka sveit-
arfélög hafa skuldsett sig of mikið,
nánast til óbóta.
Á vettvangi sveitarfélaga og
samgönguráðuneytisins hefur und-
anfarið verið rætt um stífari regl-
ur, jafnvel að lántökum sveitarfé-
laga yrðu settar skorður með
lögum.
Halldór Halldórsson, formaður
Sambands íslenskra sveitarfélaga,
bendir á að hann og Árni M. Mat-
hiesen þáverandi fjármálaráðherra
hafi, löngu fyrir hrun, ritað undir
viljayfirlýsingu um að sveitarfélög
setji sér fjármálareglur. Því miður
hafi ekki tekist að klára þá vinnu.
„Ég tel að fjármálareglur þurfi að
setja og fjármálakafla sveitastjórn-
arlaganna þurfi að endurskoða frá
A til Ö.“ Í fjármálareglum væri t.d.
áskilið að sveitarfélög yrðu að
vinna með ríkinu í hagstjórn og
halda aftur af sér á þenslutímum.
Einnig væri hugsanlegt að settar
yrðu skorður við því hversu mikið
sveitarfélög mættu skuldbinda sig,
með tilliti til tekna.
ÞÖRF Á
REGLUM
Hægt er að lýsa skoðun á ritstjórnargreinum Morgunblaðsins á slóðinni http://morgunbladid.blog.is/
STOFNAÐ 1913
Útgáfufélag: Árvakur hf., Reykjavík.
Ritstjórar:
Davíð Oddsson Haraldur Johannessen
Aðstoðarritstjóri:
Karl Blöndal
Útgefandi:
Óskar Magnússon