SunnudagsMogginn - 02.10.2011, Blaðsíða 33

2. október 2011 33
Rawls (1921-2002) þannig þráðinn upp þar sem þeir
skildu við hann. Rawls spann hann áfram og setti fram
kenningar um að meta ætti samfélagslega velferð á grund-
velli velferðar þeirra sem verst eru settir í þjóðfélaginu.
Þannig er unnt að bera saman tvö lönd og komast að þeirri
niðurstöðu að velferðin sé meiri þar sem hag hinna verst
stöddu er betur borgið.
Rawls hélt því þannig fram að ríkisvaldið ætti að tryggja
réttlæti. Grundvallarhugmyndin er sú að þeir sem setja
reglur fyrir þjóðfélagið verði að vera óvissir um hvaða
stétt þeir muni tilheyra eftir að reglurnar ganga í gildi.
Rawls hélt því fram að þá yrðu tvenns konar reglur settar.
Annars vegar yrðu grundvallarréttindi tryggð, s.s. ferða-
frelsi, trúfrelsi, kosningafrelsi o.s.frv., og hins vegar yrðu
reglur um jöfn tækifæri þegnanna innleiddar. En til þess
að tryggja jöfn tækifæri og að hinir efnameiri misbeiti ekki
auði sínum og völdum, er nauðsynlegt að fylgja þeirri
reglu, að ekki megi flytja tekjur á milli þjóðfélagshópa án
þess, að slíkur tilflutningur komi þeim lægst launuðu til
góða.
Telja má Robert Nozick (1938-2002) einn helsta and-
mælanda Rawls. Hann lagði áherslu á að þau réttindi sem
verða til í frjálsum viðskiptum einstaklinganna séu réttlát.
Nozick taldi þess vegna að einungis væri unnt að réttlæta
lágmarksríki. Ekki væri hægt að undirgangast hugmyndir
Rawls vegna þess að þær krefðust of umfangsmikils rík-
isvalds. Grundvallarhugmynd Nozick var sú að allt rík-
isvald byggðist, samkvæmt skilgreiningu, á valdbeitingu
— það þvingaði þegnana til að hegða sér á annan hátt en
þeir myndu kjósa af fúsum og frjálsum vilja. Hann hélt því
þannig fram að Rawls gæti ekki útskýrt af hverju borgarar
myndu vilja beygja sig undir slíkt vald.
Segja má að grundvallarmunurinn á þessum tveim hug-
myndasmiðum sé sá að Rawls fjallar um réttlæti end-
anlegrar dreifingar gæðanna, en Nozick fjallar um réttlæti
þeirra athafna, sem þarf til þess að endurdreifa tekjunum.
Þannig hélt Rawls því fram að þjóðfélag, þar sem tíundi
hluti þegnanna býr við mikla fátækt, sé óréttlátt, en No-
zick fjallaði um hvernig þessi misskipting teknanna
myndaðist og hvaða kostnað leiðrétting á henni hefði í för
með sér. Ef þessi tíundi hluti fólks hefði framið afbrot og
verið dæmdur fyrir réttlátum dómstólum, þyrftu lágar
tekjur hans ekki að vera merki um óréttlæti. Jafnvel er
hægt að deila um hvort fátækt sem er afleiðing óábyrgrar
hegðunar sé réttlát í þeim skilningi að með henni skapist
ekki stjórnarskrárbundinn réttur til gæða, sem ríkið út-
deilir á kostnað þeirra sem haga sér á ábyrgan hátt.
Tökum annað dæmi af þjóðfélagi þar sem allir þegn-
arnir hafa sömu tekjur. Ef tekjuskiptingin hefur orðið til á
þann hátt að annar helmingur þegnanna hefur stolið frá
hinum er ekki um réttlæti að ræða samkvæmt kenningu
Nozicks. Það sem skiptir máli er að menn afli sér gæðanna
á löglegan hátt á frjálsum markaði. Ef svo er þá er úthlut-
unin réttlát.
Augljóst er af hverju kenningar Nozicks og Rawls
stangast á. Kenning Rawls felur í sér þá reglu að einungis
eigi að bæta hag þeirra ríku ef hinir fátæku hagnast einn-
ig. En slík regla hlýtur ávallt að fela í sér valdbeitingu
þannig að þeim réttindum sem myndast á frjálsum mark-
aði sé breytt. Samkvæmt kenningu Rawls væri ránshendi
Hróa hattar hugsanlega réttlætanleg – að stela frá hinum
ríku og gefa til hinna fátæku – en ekki samkvæmt kenn-
ingu Nozicks.
Að baki þessari deilu liggja mismunandi hugmyndir um
frelsi. Nozick metur frelsi einstaklinga til að versla á
frjálsum mörkuðum og halda eignarrétti yfir eigum sín-
um. Rawls metur á hinn bóginn frelsið meira í efnahags-
legum skilningi. Hann myndi segja að frelsi á markaði
væri einungis frelsi þeirra efnuðu og að skattlagning og
dreifing tekna frá þeim ríku til hinna fátækari væri nauð-
synleg til að veita hinum síðarnefndu efnahagslegt frelsi.
Af þessari umræðu má sjá að hér eru á ferðinni grund-
vallarviðhorf eða stjórnmálaskoðanir sem oft eru kenndar
við hægri og vinstri. Flestir væru líklega sáttir við að
tryggja ákveðnar lágmarksþarfir í samfélaginu, líkt og tí-
undin var notuð til fátækraframfærslu fyrr á öldum. En
mjög umdeilt er hversu hart ríkisvaldið á að ganga fram í
því, að jafna hag-félagsleg réttindi borgaranna með sér-
tækum aðgerðum. Réttlæti í þeim skilningi veltur á þeim
sem spurður er.
Augljóst er að skoðanir þeirra Rawls og Nozicks liggja á
sitthvorum jaðrinum. Rawls aðhyllist sterkt og mikið rík-
isvald, en sá síðarnefndi talar fyrir lágmarksríki, þar sem
nær eina hlutverk ríkisins er að veita borgurunum vernd
fyrir ofbeldi og skerðingu eigna (t.d. vernd fyrir þjófum).
Mín skoðun er að fara eigi bil beggja og auk fyrstu kyn-
slóðar réttinda eigi ríkið að tryggja öryggisnet fyrir þá sem
af einhverjum ástæðum verða undir í lífsbaráttunni, t.a.m.
vegna slysa, sjúkdóma, aldurs eða ófyrirséðra óhappa.
Ríkisvaldið á auk þess að tryggja lágmarksmenntun. Ég vil
því ekki lágmarksríki, en ég vil forsjárhyggjulaust rík-
isvald sem tryggir frelsi mitt í stjórnarskrá. Á þessu byggi
ég lífsskoðanir mínar.
Íslenska stjórnarskráin
Víkur þá sögunni til Íslands. Stjórnarskrár ríkja eru ekki
endurskrifaðar frá grunni nema að undangenginni bylt-
ingu eða stórkostlegri uppstokkun þjóðfélagsins. Dæmi
um fyrri kostinn er Frakkland í kjölfar byltingarinnar og
þann síðari Þýskaland í kjölfar seinni heimsstyrjaldar eða
Suður-Afríka í kjölfar afnáms aðskilnaðarstefnunnar.
Ástæðan er sú að svo viðamiklar breytingar á stjórnarskrá
geta haft mun meiri og ófyrirsjáanlegri áhrif en menn ætla
í fyrstu, ekki eingöngu fyrir borgarana sjálfa, heldur einn-
ig allar stofnanir samfélagsins sem leitt gæti til tímabund-
innar upplausnar. Leiðum hugann að dæmunum, sem ég
tók hér að framan um annarrar kynslóðar réttindi. Ljóst er
t.d. að dómstólar fengju ærið hlutverk ef þau kæmust í
stjórnarskrá. Afleidd lög myndu einnig breytast.
Margir halda því fram í fullri alvöru, að búsáhaldabylt-
ingin svokallaða hafi verið bylting fólksins og því sé
ástæða til að endurskrifa stjórnarskrá íslenska lýðveldisins
frá grunni. Þetta tel ég rangt og raunar algjört glapræði.
Búsáhaldabyltingin var ekki bylting í sönnum skilningi
þess orðs, heldur mótmæli. Ekki er einu sinni ljóst hverju
var verið að andæfa. Sumir voru að mótmæla ríkjandi
stjórnvöldum, aðrir markaðshagkerfinu og enn aðrir
óréttlæti hrunsins o.s.frv. Það var ekki verið að mótmæla
stjórnskipuninni, eins og t.a.m. Frakkar gerðu á sínum
tíma og Rússar enn síðar. Búsáhaldabyltingin var því ekki
ákall á nýja stjórnarskrá, enda heldur því ekki fram nokk-
ur maður, sem hugsað hefur málið af heiðarleika, að
hrunið hafi orðið vegna gallaðrar stjórnarskrár. Það væru
hugarórar á hæsta stigi.
Lesandanum má nú vera orðið ljóst að ég er mótfallinn
því að stjórnarskrá lýðveldisins sé endurskrifuð frá
grunni. Ég er þeirrar skoðunar að stjórnarskrá eigi að
þróast hægt og bítandi ef á annað borð á að breyta henni.
Ekki á að flana að neinu þegar svona mikilvægt mál á í
hlut. Þetta er sá háttur sem hafður hefur verið á hingað til
og hefur hann gefist vel. Frá því að Íslendingar samþykktu
eigin stjórnarskrá 1944, hefur 46 af 79 greinum hennar
verið breytt og nefna má að sérstakur mannréttindakafli
hefur verið settur inn. Það er því rangt sem margir halda
fram að stjórnarskrá lýðveldisins hafi staðið óbreytt frá
1944.
En ég er á móti tillögum stjórnlagaráðs af annarri og
dýpri ástæðu, eins og sjá má af umfjöllun minni. Í drögum
ráðsins er annarrar og þriðju kynslóðar réttindum gert
hátt undir höfði, en með því er hlutverk ríkisins útvíkkað
og gert nær altækt. Ef tillögurnar yrðu endurspeglaðar að
fullu í nýrri stjórnarskrá væri ríkið gert að algjörri miðju í
lífi okkar. Stjórnarskráin veitti okkur ekki lengur þá vernd
gegn ríkinu sem ég vil að stjórnarskrá veiti. Frelsi mitt
væri skert mun meira en ég er tilbúin til þrátt fyrir að ég sé
ekki lágmarksríkismaður.
Niðurstaða
Ég er þeirrar skoðunar að það hafi verið mikil mistök
hvernig staðið var að stjórnarskrármálinu. Ég tel að málið
hafi ekki verið hugsað til enda. Margir munu mótmæla
þessari skoðun minni og úthrópa mig sem úrtölumann.
Við það fólk vil ég segja: heilbrigð skoðanaskipti og rök-
ræður eru nauðsynlegar í lýðræðisþjóðfélagi. Allt of marg-
ir vilja kæfa skoðanir pólitískra andstæðinga nú um
stundir. Ég held að það stafi oftar en ekki af því að yfirlýs-
ingar og upphrópanir þeirra standa oft ekki á sterkum
málefnalegum grunni heldur einkennast þær af tilfinn-
ingum stundarinnar.
Ég hef hér reynt að gera eins skýrt og mér er unnt grein
fyrir máli mínu og ef einhverjir eru ósammála mér þá er
það fínt. Færi þeir rök fyrir sínu máli – ég færi rök fyrir
mínu, og síðan kveðumst við á eins og kapparnir forðum.
Hins vegar er ég einnig þeirrar skoðunar að við endur-
skoðun stjórnarskrárinnar eigi að taka sem mest mið af
tillögum stjórnlagaráðs en með því fororði að því sé ekki
breytt sem ekki þarf að breyta og að annarrar og þriðju
kynslóðar réttindum verið haldið fyrir utan þá vinnu. Ég
vil að stjórnarskráin verji okkur fyrir misvitrum stjórn-
mála- og embættismönnum. Ef drög stjórnlagaráðs yrðu
að nýrri stjórnarskrá, hyrfi sú vernd.
Morgunblaðið/Golli
Búsáhaldabyltingin var ekki
bylting í sönnum skilningi
þess orðs, heldur mótmæli.
Ekki er einu sinni ljóst hverju
var verið að andæfa.
Höfundur er þingmaður og prófessor í hagfræði.