Fréttablaðið - 16.05.2013, Blaðsíða 32

16. maí 2013 FIMMTUDAGUR| SKOÐUN | 32
Vefjagigt (e. fibromyalgia syn-
drome) er langvinnur fjölkerfa-
sjúkdómur sem einkennist af
útbreiddum stoðkerfis verkjum,
þreytu og svefntruflunum.
Að auki eru þeir sem þjást af
vefjagigt oft með ýmis starf-
ræn einkenni s.s. iðraólgu, mjög
hraðan hjartslátt, verulegan
augn- og munnþurrk, svima,
hand- og fótkulda, þvagblöðru-
samdrætti, slaka einbeitingu
og minni svo nokkur atriði séu
nefnd. Einnig er um þriðjungur
sjúklinga með kvíðaröskun og/
eða depurð. Vefjagigt getur
þannig haft gífurleg áhrif á
heilsu, starfshæfni og lífsgæði
fólks og er ein algengasta
ástæða örorku meðal kvenna á
Íslandi.
Hvað er að í vefjagigt?
Vefjagigt fellur illa að hefð-
bundinni sjúkdómaflokkun vest-
rænnar læknisfræði. Í grófum
dráttum má segja að samkvæmt
vestrænni nálgun séu sjúkdóm-
ar annaðhvort af vefrænum
toga (t.d. lungnabólga, krans-
æðastífla, liðagigt, beinbrot
og heilaslag) eða af geðrænum
toga (t.d. þunglyndi, geðhvörf og
kvíði). Vefjagigt fellur í hvor-
ugan flokkinn; einkennin verða
ekki skýrð með vefrænum skaða
og einungis hluti sjúklinga upp-
fyllir skilmerki fyrir geðræna
kvilla. Því hefur sjúkdóms-
greiningin mætt tortryggni
innan heilbrigðiskerfisins og
þótt hún fari minnkandi má full-
yrða að fáum sjúklingahópum
sé sýnt jafnmikið skilningsleysi
sem vefjagigtarsjúklingum í leit
sinni að sjúkdómsgreiningu og
betri heilsu.
En þótt vefjagigt falli ekki
að hefðbundinni sjúkdómaskil-
greiningu og hafi lengst af verið
illmælanleg er hún ekki „ímynd-
un“ eða „leti“ eins og sumir
halda fram. Miklar framfarir
hafa verið í rannsóknum á vefja-
gigt síðustu tíu ár og nú vitum
við t.d. að stoðkerfisverkirnir
eru aðallega afleiðing óeðlilegar
úrvinnslu verkja í taugakerfinu
þannig að vægir
verkir geta magn-
ast upp. Einnig
er vitað að mörg
einkenni vefja-
gigtar stafa af
truflun í samþætt-
ingu taugaboða í
taugakerfinu án
þess að vefrænn
skaði hafi átt sér
stað. Þessi röskun
getur birst í slöku
jafnvægi, svima,
doða, óskarpri sjón, magnleysi
í vöðvum, ristilkrömpum eða of
hröðum hjartslætti. Trufluninni
í taugakerfi vefjagigtarsjúk-
linga má líkja við sinfóníuhljóm-
sveit þar sem hljómsveitarstjór-
inn og sérhver hljóðfæraleikari
kann sitt hlutverk og hljóðfærin
eru rétt stillt. En þegar hljóm-
sveitin spilar skortir á samstill-
ingu hljómsveitarstjórans og
einstakra hljóðfæraleikara og
tónlistin verður ekki hljómfög-
ur. Í vefjagigt eru nefnilega öll
líffæri í lagi sem og taugakerfið
en rétta og hárnákvæma stjórn
vantar.
Hverjir fá vefjagigt?
Konur og karlar, ungir sem
aldnir, jafnvel börn og ung-
lingar, geta fengið vefjagigt en
konur eru þó langstærsti hópur-
inn. Tíðni vefjagigtar er á bilinu
1-5% í vestrænum samfélögum,
sem þýðir að á Íslandi má ætla
að u.þ.b. 10.000 manns hafi vefj-
agigt.
Orsakir vefjagigtar má lík-
lega rekja til margra sam-
spilandi þátta en erfðir gegna
veigamiklu hlutverki. Ein rann-
sókn sýndi til að mynda að
dætur kvenna með vefjagigt eru
í áttfaldri hættu á að fá vefja-
gigt. En margir fleiri þættir eru
þekktir í meinmyndun vefja-
gigtar; má þar nefna langvar-
andi andlegt og/eða líkamlegt
álag, áverka á hryggsúlu, lang-
varandi svefntruflun og aðra
samfarandi sjúkdóma t.d. ikt-
sýki, sjögren og þarmabólgu-
sjúkdóma.
Greinum fyrr
Náttúrulegur gangur vefja-
gigtar er sá að einkennum fjölg-
ar og sjúkdómsástandið versnar
ef ekkert er að gert. Því virkari
sem sjúkdómurinn er þegar
fólk leitar meðferðar, þeim mun
erfið ara er að ná góðum bata.
Þessi staðreynd speglast í
niður stöðum rannsókna sem
skoða sambandið á milli virkni
vefja gigtar og vinnufærni. Til
að mynda sýndi nýleg spænsk
rannsókn að 20% þeirra sem
höfðu illvíga vefjagigt voru full-
vinnufær samanborið við 62%
þeirra sem höfðu væga vefja-
gigt. Í annarri rannsókn var
heildarkostnaður vegna ill-
vígrar vefjagigtar fjórfalt hærri
en vegna vægrar vefjagigtar.
Það liggur því í augum uppi
að mikill akkur er í að greina
og meðhöndla vefjagigt á fyrri
stigum sjúkdómsins. En hvernig
stendur íslenska heilbrigðis-
kerfið sig í snemmgreiningu
vefjagigtar? Því miður er raun-
veruleikinn sá að heilbrigðis-
starfsmenn virðast skipta sér
lítið af þessum vágesti á vægari
sjúkdómsstigum þegar fræðsla
og létt meðferðarinngrip gætu
haft mikið að segja. Almennt
gildir að ekki er gripið inn í
sjúkdómsferlið fyrr en á seinni
stigum sjúkdómsins, þegar lam-
andi verkir og þreyta leiða til
tíðra forfalla úr vinnu eða skóla
og sjúklingarnir eru sumir
hverjir orðnir stórnotendur heil-
brigðisþjónustunnar.
Ert þú með vefjagigt?
Formleg greining krefst mats
hjá lækni þar sem farið er yfir
einkennin og oftast teknar
blóðprufur eða gerðar mynd-
greiningar til að útiloka aðra
sjúkdóma. Árið 2010 gáfu banda-
rísku gigtlæknasamtökin út
eyðublað sem fólk getur sjálft
fyllt út og kannað líkur á því
að það sé með vefjagigt. Hægt
er að nálgast þetta eyðublað á
vefsíðunni http://thraut.is/User-
Files/Skimun%20fyrir%20vefja-
gigtAV(2)(3).pdf.
Við köllum eftir vitundar-
vakningu um vefjagigt hjá
öllum sem hlut eiga að máli;
sjúklingum og fjölskyldum
þeirra, heilbrigðisstarfs-
mönnum, heilbrigðisyfirvöld-
um og sjúkra-/lífeyrissjóðum.
Eins skorum við á fjölmiðla
að leggja sitt af mörkum svo
að vefjagigtar sjúklingar geti
losnað úr fordómafjötrum sam-
félagsins.
(Ítarlegri upplýsingar er hægt
að nálgast á www.þraut.is, www.
vefjagigt.is og www.gigt.is)
Seinni grein
Arnór
Víkingsson
gigtarlæknir
Eggert S.
Birgisson
sálfræðingur
Sigrún
Baldursdóttir
sjúkraþjálfari og
lýðheilsufræðingur
Vefjagigt í 20 ár –
vitundarvakningar þörf
HEILBRIGÐISMÁL
Það er gott þegar borg-
arar þessa lands hafa
áhyggjur af því hvernig
skattfé er varið. Vega-
gerðin sinnir hlutverki
sínu með hagkvæmni
að leiðar ljósi og reynir
eftir fremsta megni að
nýta það fé sem er til
umráða sem allra best.
Ein leið til þess er að
viðhafa útboð og freista
þess þannig að fá meira
fyrir fé ríkisins en ella.
Til þess að slíkt gangi
upp þurfa reglur að vera
gegnsæjar og ganga jafnt yfir
alla.
Í Fréttablaðinu þann 4. apríl
fjallar Jakobína Ingunn Ólafs-
dóttir stjórnsýslufræðingur um
útboð á rútuakstri um Reykja-
nes og Suðurland, en þar með
talin er flugrútan í Leifsstöð
auk skólaaksturs á Suðurlandi
(þ.e. áætlunarakstur á sérleyfis-
leiðum á Íslandi, skólaakstur á
Suðurlandi, skólaakstur á Snæ-
fellsnesi og skólaakstur á Suður-
nesjum á árunum 2006-2008).
Hún nefnir þó einungis skóla-
aksturinn en deilan fyrir dóm-
stólum snerist ekki um þann
hluta heldur um aksturinn með
ferðamenn í og úr utanlands-
flugi, auk sérleyfisaksturs um
Suðurnes og Suðurland. Útboðið
fór fram árið 2005.
Jakobína Ingunn sparar ekki
stóru orðin og talar um van-
hæfni og staðhæfir að seilst
hafi verið í vasa skattgreið-
enda vegna þess að ríkið tapaði
máli fyrir dómstólum og þarf
að greiða tæpar 249 milljónir
króna vegna meints tapaðs
hagnaðar.
Ríkiskaup buðu þetta verk út
fyrir Vegagerðina og þrjá fram-
haldsskóla. Sá sem bauð lægst
var nýtt og algerlega reynslu-
laust fyrirtæki, Hópbílaleigan
ehf., sem hafði til umráða tvær
hópbifreiðar, sem myndu duga
skammt fyrir akstur hundruð
þúsunda farþega til og frá
Leifsstöð og fyrirtækið þar að
auki skuldbundið í önnur verk-
efni. Til þessa verks hafa menn
hingað til notað tugi hópferða-
bifreiða. Vegagerðin gerir þá
eðlilegu kröfu að þeir sem bjóða
í verk geti sýnt fram á að þeir
geti sinnt verkinu enda er sú
krafa gerð að bjóðandi hafi
unnið sambærilegt verk áður.
Ekki fylgdi tilboði samningur
Hópbílaleigunnar ehf. við undir-
verktaka en eigendur tengdust
Guðmundi Tyrfingssyni ehf.
Fram kom í tilboðinu að Hóp-
bílaleigan hygðist sinna verkinu
með bifreiðum frá öðrum. Ekki
fékkst staðfesting frá Guðmundi
Tyrfingssyni ehf. um að fyrir-
tækið stæði þannig að baki Hóp-
bílaleigunni ehf. að tryggt væri
að þeir gætu sinnt verkinu, og
var því ekki annað hægt í stöð-
unni að mati Vegagerðarinnar
en að hafna tilboðinu.
Ómakleg orð
Vegagerðin hefur farið yfir
reksturinn á þessum leiðum og
sér ekki að hagnaður af verk-
efninu sé nálægt því sem dóm-
kvaddir matsmenn töldu Hóp-
bílaleiguna hafa misst af og
liggur til grundvallar því fé
sem nú hefur tapast. Ef það
reynist rétt að þessar 249 millj-
ónir séu smámunir einir miðað
við hugsanlega hagnað af þess-
um akstri, líkt og haldið hefur
verið fram, hlýtur að vakna
upp sú spurning hvort yfirleitt
sé nokkur þörf fyrir ríkið að
styrkja almenningssamgöngur
á landi.
Hitt er öllu alvarlegra fyrir
Vegagerðina, ef tekið er mið af
þessum dómum, að samkvæmt
þeim getur Vegagerðin ekki
hafnað verktaka þótt hann geti á
engan hátt sýnt fram á að hann
geti unnið verkið. Vegagerðin
hefur lent í því að verktakar
hafi orðið gjaldþrota eða horfið
frá verki, og það getur haft mik-
inn kostnað í för með sér. Það er
ekki hagstæðast að taka tilboði
lægstbjóðanda, sem stenst ekki
kröfur. Kostnaður við gjaldþrot
og endurútboð getur orðið mik-
ill og þá tapast skatttekjur sem
okkur er umhugað um að fara
sem best með.
Það er því nauðsynlegt að
fara enn betur yfir útboðsskil-
mála í útboðum Vegagerðar-
innar því að tryggja verður að
besti tilboðsgjafinn verði ætíð
fyrir valinu. Þ.e.a.s. sá sem til
lengri tíma litið muni fara best
með skattfé okkar allra sem
er ekki endilega sá sem býður
lægst.
Ómakleg orð sem beinast,
án þess að nefna það beint, að
starfsmönnum Vegagerðarinnar
þar sem þeim er jafnvel líkt við
búðarþjófa eru ekki svaraverð.
Að fara vel með
fé ríkisins
➜ Því miður er raunveru-
leikinn sá að heilbrigðis-
starfsmenn virðast skipta
sér lítið af þessum vágesti
á vægari sjúkdómsstigum
þegar fræðsla og létt með-
ferðarinngrip ggætu haft
mikið að segja.
SAMGÖNGUR
G. Pétur
Matthíasson
upplýsingafulltrúi
Vegagerðarinnar
➜ Vegagerðin hefur
lent í að verktakar
hafi orðið gjaldþrota
eða horfi ð frá verki,
og það getur haft
mikinn kostnað í för
með sér. Það er ekki
hagstæðast að taka
tilboði lægstbjóð-
anda, sem stenst ekki
kröfur.