Fréttablaðið - 14.02.2014, Blaðsíða 16

14. febrúar 2014 FÖSTUDAGUR| FRÉTTIR |
Stjúpsonur Örnu
Sifjar Jónsdóttur
byrjaði í neyslu
tólf ára gamall.
Hann er nýorð-
inn átján ára og
segir Arna hann
vera búinn að
fara marga hringi
í kerfinu.
„ H a n n va r
ungur greindur
með ADHD, og
seinna mótþróa-
þrjóskuröskun og
áfallastreiturösk-
un. Við náðum að
halda vel utan um
hann þar til hann
kynntist dópinu,“
segir Arna.
Arna telur víst
að áfallastreitu-
röskunin sé rót
vandans. Þegar
dópneyslan bætt-
ist við varð vandinn fljótt óviðráð-
anlegur. Um leið og Arna og maður
hennar áttuðu sig á vanda drengsins
leituðu þau til barnaverndar, en það
tók langan tíma að fá aðstoð.
„Það var ekki hlustað á okkur.
Það voru önnur börn í meiri vanda,
byrjuð að sprauta sig og bjuggu við
erfiðar heimilisaðstæður. Af því að
við vorum heilbrigð fjölskylda þá
gátum við séð um þetta sjálf. Við
vildum fá hann í meðferð strax en
var boðin fjölkerfameðferð (MST)
sem fer fram inni á heimilinu. Við
þurftum ekki að læra að ala hann
upp. Ástandið bauð ekki upp á að
setja barninu
mörk og búa til
umbunarkerfi.
Það þurfti að fjar-
lægja stjórnlaust
barn úr skaðleg-
um aðstæðum.“
Þegar sonur
Örnu var fimm-
tán ára gamall
var hann kominn
með þrjátíu mál
hjá lögreglu. Mál-
unum var safnað
saman og hann
þurfti ekki að
taka afleiðingum
gjörða sinna fyrr
en rétt fyrir átján
ára afmælið. Örnu
finnst að kerfið
ætti að bregðast
strax við hverju
broti og dæma
börn til meðferðar.
„Það þurfti að
hjálpa honum með áfallastreiturösk-
unina, hann þurfti lyfjagjöf og viðtöl
hjá geðlækni, en það var ekki hægt
nema hann héldi sér edrú í lengri
tíma,“ segir Arna en sonur hennar
hefur aldrei fengið geðræna með-
ferð og fíkniefnameðferð við hæfi.
„Ég veit það gengur illa að hjálpa
einhverjum sem vill ekki þiggja
hjálp. En það þarf að loka kolvitlaust
barn inni þar til það getur hlustað,
skilið og er tilbúið að þiggja hjálp-
ina. Barn á götunni í neyslu þiggur
ekki slíka hjálp. Kerfið á að passa
upp á sjálfskaðandi börn, hvort sem
barnið vill það eða ekki.“
ASKÝRING | 16
1 2 3 4BÖRNIN Á BRÚNINNI HVER ER UPPLIFUN ÞEIRRA?
Aldís Ósk Egilsdóttir er 24 ára
gömul og hefur verið edrú í rúm
þrjú ár. Hún byrjaði í neyslu þrett-
án ára gömul, fór inn á Stuðla í
kjölfarið og flakkaði síðan milli
meðferðarúrræða Barnaverndar-
stofu til átján ára aldurs.
„Eftir að ég varð átján ára kom
ég mér í svo mikið rugl á einu ári
að ég endaði í tíu mánaða fangelsi
í London,“ segir Aldís. „Það má
segja að ég hafi náð botninum þá
og fékk loksins viljann og kraftinn
til að verða edrú.“
Starfsmenn verða að skilja
Þegar Aldís var yngri hafði hún
engan áhuga á að hætta neyslu.
Dópið var spennandi, heimur-
inn í kringum það var hraður og
á hverjum degi var stanslaust
partí.
„Engin meðferðarstofnun bjarg-
ar unglingi í neyslu sem vill ekki
láta bjarga sér. Í dag sé ég þó að
sum heimilin gerðu mér gott. Ég
var alltaf mjög illa á mig komin
þegar ég kom inn í meðferð. Ef ég
hefði aldrei verið stoppuð af hefði
ég líklega leiðst út í sprautur eða
bara drepist. Þannig að ég er þakk-
lát í dag.“
Aldís segir þó skipta miklu
máli hvernig meðferðarheimilin
eru rekin og að reynsla hennar af
heimilunum sé afar misjöfn.
„Það skiptir mestu máli að
starfsfólkinu þyki vænt um mann,
standi raunverulega ekki á sama.
Einnig finnst mér mikilvægt að
það hafi reynslu af alkóhólisma,
helst af eigin raun, því þá hefur
það miklu meiri skilning á fíkn-
inni.“
Viðbjóðslegt einelti
Annað atriði sem Aldísi finnst
mikilvægt er að reynt sé að
kveikja áhuga á lífi án fíkniefna.
„Þetta snýst um að finnast eitt-
hvað annað skemmtilegt en að
dópa. Við sem byrjum svona ung
í neyslu kunnum ekkert annað. Í
meðferðum mínum í Háholti og
Mótorsmiðjunni var ég í hesta-
mennsku, eins og ég hafði verið
þegar ég var yngri. Ég fékk að
skapa, fara í skóla, læra á bíl, fara
á skíði, vera í líkamsrækt. Það er
mjög mikilvægt að meðferðar-
heimilin hafi upp á slíka afþrey-
ingu að bjóða.“
Aldís segir að þótt að hún hafi
alltaf farið aftur í neyslu eftir með-
ferð á heimilinum, hafi vistin gefið
einhverja von. „Það sem maður
lærði og upplifði sat eftir í manni
og gaf smá innsýn í edrúmennsku.
Að það sé til líf eftir neyslu.“
Aldísi finnst undarlegt hve ólík-
um börnum er hrúgað saman í
meðferð á heimilunum.
„Ég var að koma úr harðri fíkni-
efnaneyslu og svo var næsti maður
mikið þroskaskertur. Þetta bauð
upp á viðbjóðslegt einelti. Við þessi
harðari létum ekki þessi veikari í
friði, endalaus stríðni og ofbeldi,
enda stundum ekkert annað við að
vera. Ég get ekki ímyndað mér að
þessir einstaklingar hafi farið vel
út úr vistinni.“
Vill hjálpa unglingum
Jafnvel þótt Aldís hafi upplifað
misjafna hluti á ferð sinni um með-
ferðarúrræði Barnaverndarstofu
hefur hún trú á hlutverki þeirra.
Hún segir það eina í stöðunni að
kippa barni út úr aðstæðum þegar
það er langt leitt í fíkn.
„Ég hef enga trú á meðferð
heima hjá barninu. Ef eitthvert lið
hefði mætt heim til mín þegar ég
var í neyslu þá hefði ég bara labbað
út. Það eina sem virkaði var að taka
mig út úr aðstæðum og ef það hefði
ekki verið í sveit, hefði ég bara
strokið. Í öllum heimferðarleyfum
notaði ég dóp. Þegar fíknin kemur
yfir mann gerir maður allt til að fá
sér en það er hreinlega ekki hægt
lengst uppi í sveit,“ segir Aldís.
Hana langar að vinna með ung-
lingum í vanda í framtíðinni. „Ég
hef trú á að ef rétta manneskjan er
í þessu starfi þá gerist góðir hlut-
ir. Mig langar að láta gott af mér
leiða.“
Meðferðarvistin gaf mér smá von
Aldís Ósk Egilsdóttir var á meðferðarheimilum frá 13 til 18 ára aldurs. Hún vildi aldrei hætta í neyslu en segir stofnanirnar nauðsynlegar
til að kippa börnum úr skaðlegum aðstæðum. Hún segir starfsmenn meðferðarheimila skipta öllu máli og að þeim þyki vænt um börnin.
ALDÍS ÓSK EGILSDÓTTIR hefur verið edrú í þrjú ár og þakkar hún 12 spora kerfi AA-samtakanna fyrir bata sinn. Hún er í
tveimur vinnum, er einstæð móðir og er þakklát á hverjum degi fyrir að hafa fengið annað tækifæri í lífinu. FRÉTTABLAÐIÐ/GVA
Fá aðstoð strax
Arna Sif Jónsdóttir segir að fjarlægja þurfi stjórnlaus
börn úr skaðlegum aðstæðum eins fljótt og hægt er.
ARNA SIF JÓNSDÓTTIR segir fyrstu
úrræðin of væg, taka þurfi fyrr í taumana.
FRÉTTABLAÐIÐ/GVA
Erna Björk Ingadóttir vissi að eitt-
hvað væri að dóttur sinni frá því
hún var á leikskólaaldri. Það var
ekki fyrr en við 13 ára aldur að
hún var greind með ADHD, mót-
þróaþrjóskuröskun og misþroska,
sérstaklega í félagslegum sam-
skiptum, sem veldur því að hún
kann ekki að lesa í aðstæður.
Dóttir hennar passaði aldrei inn
í rammann. Henni gekk illa í skóla,
átti ekki vini og kom sér ævinlega
út á kant í daglegu lífi. Þegar hún
byrjaði í neyslu 13 ára gömul var
fjandinn fyrst laus.
„Hegðunin hríðversnaði, hún
varð ofbeldishneigð og með ofsa-
skap. Hún var ekki hæf til að vera
í venjulegu umhverfi eða ganga í
venjulegan skóla á þessum tíma-
punkti. Ég man að ég hugsaði strax
hvort ekki væri hægt að fara með
barnið á eyðieyju og setja hana í
spennitreyju,“ segir Erna í léttum
tón en bætir við að þótt hún geti
talað um þetta svona núna þá hafi
hún verið skelfingu lostin þegar
hún stóð frammi fyrir vandanum
fyrir fimm árum.
Flutningur á börnum á eyðieyj-
ar gæti þó orðið flókinn. Hvað er
raunhæfur kostur?
„Að taka barnið úr umferð til
lengri tíma, hafa það á sambýli og
veita því einstaklingsmiðaða með-
ferð. Hreinlega loka barnið inni og
stoppa neysluna.“
Erna segir barnaverndarkerfið
klikka á þessum tveimur mikil-
vægu atriðum. Hún segir það á
tæru að dóttir hennar sé fötluð
enda sé skerðing hennar það mikil.
Í þeim meðferðum sem hún hefur
farið í hefur hún þó þurft að fylgja
ákveðnum ferlum sem hún hefur
enga burði til að fylgja. Meðferð-
irnar hafa verið enn einn ramminn
sem hún passar ekki í.
„Þannig að hún hefur hreinlega
komið sér úr þessum meðferðum.
Fyrsta meðferðin hennar varaði
í sjö daga, og þegar hún var búin
að strjúka níu sinnum, þá var gef-
ist upp og hún send heim. Í ann-
arri meðferð lenti hún í slagsmál-
um. Hún var send heim. Það þýðir
ekki að hún sé heima, það þýðir að
hún sé á götunni að dópa, umgang-
ast alls konar lýð og eldri menn
sem misnota hana. Þegar barn er
í alvarlegasta meðferðarúrræði
ríkisins, er þá í boði að senda það
heim ef erfitt er að ráða við það?“
Samkvæmt barnaverndarlög-
um eru börn aðilar í málum sínum
frá fimmtán ára aldri. Það þýðir
að þau verði að samþykkja sjálf
að fara í meðferð. Barnaverndar-
nefnd getur dæmt börn til vistunar
en það er flókið og langt ferli.
„Það þýðir að foreldrarnir, sem
eiga að vernda barnið okkar til
18 ára aldurs, hafa engin völd.
Lög þeirra eru sterkari en okkar
en barnaverndarlög eiga varla
að vernda rétt barnsins til að
skaða sig og aðra, heldur einmitt
gefa forsjáraðilum verkfæri til
að bjarga barninu úr skaðlegum
aðstæðum.“
Erna segir þá hugmyndafræði,
að ekki eigi að loka börn inni því
að það geti hamlað þroska þeirra
og vexti, vera það vitlausasta sem
hún hafi heyrt. „Ef dóttir mín væri
búin að vera á lokuðu sambýli síð-
ustu fimm ár í stað þess að vera á
götunni að upplifa alls konar ógeð
sem mun ávallt sitja í henni, þá
væri hún búin að þroskast og vaxa
á mun heilbrigðari hátt. Reynsla
hennar síðustu fimm ár hefur
skaðað hana verulega.“
Erna segir einnig erfitt að tak-
ast á við vanda barnanna eftir 18
ára aldur. Dóttir hennar er ekki
með greiningu sem kemur henni
inn á fötlunarsvið sveitarfélagsins
og því passar hún ekki, enn einu
sinni, í rammann.
„Allir sem koma að máli hennar
eru sammála um að hún eigi heima
í vernduðu vinnuumhverfi og geti
ekki búið ein. Ég veit í raun ekki
hvað bíður dóttur minnar og hvern-
ig framtíð hennar lítur út. En ég veit
alla vega að baráttunni fyrir henni
er langt frá því að vera lokið.“
Þarf að loka börnin inni
Dóttir Ernu Bjarkar Ingadóttur bjó meira og minna á götunni í fimm ár. Erna
segir erfitt fyrir foreldra að vernda börnin vegna ákvæða barnaverndarlaga.
ERNA BJÖRK INGADÓTTIR segir síðustu
fimm ár hafa verið stanslausa baráttu
fyrir dóttur sína. FRÉTTABLAÐIÐ/VILHELM
Erla Björg
Gunnarsdóttir
erlabjorg@frettabladid.is
Kerfið á að passa upp á
sjálfskaðandi börn.
Arna Sif Jónsdóttir