Gerðir kirkjuþings - 1997, Síða 73

1997
AUKA-KIRKJUÞING
2. mál
í kirkjueignanefnd þjóðkirkjunnar hefur öðru verið haldið fram, sbr. tillögu
hennar að bókun frá 12. okt. 1995, og ríkisnefndin fallist á það. Kirkjueignanefndin
hefur litið svo á, að með lögunum frá 1907 hafi ríkisvaldið tekið á sig ákveðnar skyldur
varðandi prestslaunin. Kirkjan féllst á víðtæka sölu kirkjujarða til að tryggja
prestslaunin og taldi sig hafa vænlega stöðu varðandi kostnað vegna
prestsþjónustunnar. Eignir kirknanna höfðu ávallt gegnt því hlutverki að kosta
prestsþjónustu við söfnuðina. Gamalt fyrirkomulag var að ganga sér til húðar. Breyting
var nauðsynleg, væntanlega samkvæmt kröfu nýrra tíma. Það var ekki sök kirkjunnar,
að lagaákvæðin frá 1907, um kirkjujarðasjóð og prestlaunasjóð héldu ekki. Við tók
atburðarás í ríkisfjármálum sem breytti nýsettum forsendum víða í samfélaginu.
Þrátt fyrir að sú þróun yrði, sem lýst var hér að framan, og lyktaði með því að
launalög frá 1919 voru látin ná til presta þjóðkirkjunnar, er ekki að sjá að ríkisvaldið
hafi gefið frá sér þá grundvallarskuldbindingu sem staðfest er í lögunum frá 1907. Eftir
stendur að kirkjan lét frá sér, í hendur ríkisvaldsins, tilsjón og söluheimildir vegna
kirkjujarða. Þetta var höfuðstóllinn er stóð í gegnum aldir á bak við kirkjulega
þjónustu. Þegar fyrirhuguð útfærsla samkomulagsins frá 1907 stóðst ekki, myndaðist
sú staða, að lítt var hirt um afdrif kirkjujarða. Ríkið var hvort eð er búið að setja
prestana undir launalög. Kirkjustjórnin lét reka á reiðanum, virtist fegin því að hvíla í
faðmi ríkisins. Jarðirnar voru þannig seldar án þess að söluandvirði væri sett í neitt
samhengi við prestlaunin.
Kirkjueignanefndin hefur grundvallað tillögu sína með rökum, eða
skýringum.líkum þessum. Ávallt hefur því verið haldið fram, að skuldbinding
ríkisvaldsins, sem lesa má úr lagasetningunum frá 1907, sé enn virk; enda er fráleitt að
ríkisvaldið byggi launagreiðslur til presta, einvörðungu á stjórnarskrárákvæði um
vemd og stuðning við þjóðkirkju - í það minnsta ef litið er á sögu samkipta ríkis og
kirkju á þessari öld. Vel kann að vera, að hægt sé að byggja kröfu um fjárstuðning
ríkis við kirkju á stjórnarskrárákvæðinu einu. Það er önnur saga. Þegar
kirkjueignanefndin setur fram tillögur um að reiknað sé með seldum sem óseldum
kirkjujörðum frá 1907 verður að hugsa til þeirra sjónarmiða er skýrð hafa verið hér að
framan. Þess vegna var sett fram krafa um að andvirði kirkjujarðanna verði reiknað
sem skuldbinding ríkisins . Taka má fram, að ef fram ætti að fara einhvers konar úttekt
á sölu kirkjujarða frá 1907 og í leiðinni reikna inní skuldbindingar ríkisins það sem á
vantar vegna of lágs söluverðs eða skorts á verðtryggingu jarða, hlunninda, ítaka og
fullvirðisréttar sem fylgir jörðunum, þá væri að mati nefndarinnar lagt út á ófæra leið,
þar sem endalaus álitamál kæmu í veg fyrir ásættanlega niðurstöðu. Viðræðunefnd
ríkisins féllst á þessi rök og þá einnig, að samkomulagið nú miðaðist við þann
höfuðstól sem kirkjan lét frá sér í hendur ríkisins árið 1907.
í þessu máli öllu er vert að hafa í huga, að með lögunum frá 1907 um sölu
kirkjujarða, veitir kirkjan liðsinni þeirri félagslegu hreyfingu er hafði það að markmiði
að leiguliðar fengju að eignast ábýlisjarðir sínar. Kirkjan lagði þannig sitt af mörkum til
að stuðla að jákvæðri samféiagsþróun og styrkja efnahag og afkomu þeirra fjölmörgu
sem þá höfðu lifibrauð sitt af landbúnaði. Á þeim tíma námu kirkjujarðir 16.2% af
hundraðatali allra fasteigna í landinu. í rökstuðningi sínum fyrir frumvarpinu um sölu
kirkjujarða, er varð að lögum 1907, segir nefndin er það samdi:
67