Fréttablaðið - 24.11.2016, Blaðsíða 28

Undanfarin ár hefur orðið mikilvæg vakning varðandi ábyrgð fyrirtækja gagnvart
umhverfis- og loftslagsmálum. Það
á ekki síst við um framleiðslufyrir-
tæki í alþjóðlegri samkeppni þar
sem kröfur viðskiptavina um rekj-
anleika allra þátta framleiðslunnar
hafa stóraukist á stuttum tíma.
Áhersla kaupenda á upplýsingar
um áhrif framleiðslunnar á loftslag
og umhverfi hefur stóraukist með
aukinni alþjóðlegri umræðu og vit-
undarvakningu um loftslagsmál, t.d.
með Parísarsamkomulaginu sem
undirritað var fyrir tæpu ári.
Þessi áhersla er að sjálfsögðu
mjög jákvæð því hún leggur þá
ábyrgð á herðar framleiðslufyrir-
tækjum að minnka umhverfisáhrif
framleiðslunnar eins og mögulegt
er og á sama tíma að sjá til þess að
hægt sé að sýna fram á áhrifin til
samanburðar fyrir viðskiptavini.
Oddi er framleiðslufyrirtæki í
alþjóðlegri samkeppni. Við fram-
leiðum prentvörur og umbúðir
fyrir um 3.500 innlenda og erlenda
viðskiptavini. Meðal stærstu sam-
starfsaðila okkar eru fyrirtæki í
Kennarar hafa dregist verulega aftur úr öðrum starfshópum í launum, og jafnframt er
samfélagið orðið margslungnara
og flóknara en fyrir nokkrum ára-
tugum og barnahópurinn marg-
breytilegri. Kennarar eru að vonum
ýmist vígreifir í erfiðri baráttu eða
þeir hugsa hryggir til þess að hætta
störfum með börnum og snúa sér
að öðru. Í umræðum síðustu daga
um óánægju kennara með laun sín,
vinnuaðstæður og þá vanvirðingu
sem þeim er sýnd hafa þeir tilgreint
framkvæmd stefnunnar um skóla án
aðgreiningar sem eina ástæðu þess
að þeir telji starfsskilyrði sín rétt-
læta hærri laun.
Þessi menntastefna, sem tekin var
upp 1995 og nú er lögfest á Íslandi,
gerir ráð fyrir því að öll börn, óháð
uppruna, trú, litarhætti, kynhneigð,
fötlun eða öðrum sérkennum, eigi
rétt á því að ganga í eigin heima-
skóla. Stefnan er byggð á mannrétt-
indahugmyndum og helst í hendur
við stefnu um samfélag sem ein-
kennist af fjölbreytni fremur en ein-
sleitni, lýðræði og félagslegu réttlæti
þar sem leitast er við að veita öllum
þjónustu í samræmi við þarfir hvers
og eins. Stefnan kallar á samvinnu
kennara og annars starfsfólks skóla
og fagfólks innan og utan skólanna,
og á nokkuð breytt vinnubrögð.
Ekki nóg að gert
Þegar stefnan var tekin upp fylgdi
því viðurkenning á því að kenn-
arar þyrftu að fá stuðning til að
breyta kennsluháttum sínum svo
hægt væri að koma betur til móts
við ólíkar námsþarfir nemenda í
almennum bekkjum. Þess vegna
hefur nemendum meðal annars
verið fækkað í bekkjardeildum
(eru nú að meðaltali um 20 í bekk í
Reykjavík og færri úti á landi). Víða
hafa uppeldisfulltrúar, sérkennarar
og þroskaþjálfar verið ráðnir til að
vinna með almennum kennurum
við það að sinna einstaklingum.
Enn fremur er sérfræðiþjónusta
skóla kennurum til ráðgjafar og
stuðnings. Grunnmenntun kenn-
ara hefur líka breyst og starfandi
kennarar hafa í auknum mæli til-
einkað sér nýja kennsluhætti sem
auðvelda vinnu með mjög fjöl-
breyttum hópum. Þó er ekki nóg
að gert.
Fram hefur komið í fjölmörgum
rannsóknum að kennarar eru
almennt fylgjandi stefnunni um
skóla án aðgreiningar en telja þó að
aukið fjármagn þurfi að fylgja til að
gera hana framkvæmanlega. Sama
viðhorf kemur fram hjá foreldrum
barna með fötlun eða sérþarfir. Við
erum sama sinnis. Raunar erum við
þeirrar skoðunar að upptaka stefn-
unnar, sem er ein mesta breyting
sem gerð hefur verið á skólastarfi
frá upphafi, hafi hvorki verið nægi-
lega vel undirbúin, né henni fylgt
eftir með þeirri kynningu, þjálfun,
ráðgjöf og eftirliti sem hefði auð-
veldað framkvæmd svo umfangs-
mikillar kerfisbreytingar.
Ef menntamálayfirvöld, ráðu-
neyti og sveitarfélög, sem gert hafa
þessa stefnu að sinni, vilja að hún
þróist á jákvæðan hátt ættu þessir
aðilar að taka umkvartanir kenn-
ara alvarlega og styðja þá við þetta
þróunarstarf í þágu allra nem-
enda. Sá stuðningur þarf að felast
í viðurkenningu á því að þetta sé
krefjandi og mikilvægt verkefni
sem þarfnist umtalsverðra og raun-
hæfra úrbóta.
Réttlætir stefnan um skóla án aðgreiningar hærri laun kennara?
Kolefnisspor og ábyrgð fyrirtækja í loftslagsmálum
Nú stendur yfir herferð til að fá fólk til að taka þátt í rannsókn sem ber yfir-
heitið: „Blóðskimun til bjargar“.
Það eina sem þarf að gera til að
taka þátt í rannsókninni er að skrá
sig á netinu og svo á málinu að vera
lokið fyrir langflesta. Það er þó full
ástæða fyrir fólk að staldra aðeins
við og hugsa sig vel um áður en
þátttaka er ákveðin.
Skimunin mun skaða,
en getur kannski gert gagn
Læknisfræðilegar skimanir geta vald-
ið valdið fólki skaða. Í þessari rann-
sókn er það fyrst og fremst fólk sem
mælist með forstig mergæxlis í blóði
sem væri í slíkri áhættu. Jafnvel þótt
hlutfall þeirra sem eru með forstig og
munu þróa krabbamein sé mjög lágt,
þá mun eftirlit hópsins á sex mán-
aða fresti sífellt minna þá á þennan
möguleika. Fjöldi rannsókna hefur
þegar verið gerður á einstaklingum
sem fá upplýsingar um forstig alvar-
legra sjúkdóma. Þær sýna að slík vitn-
eskja felur í sér álag sem getur jafnvel
skaðað heilsu. Vegna þessa hefur
ítrekað verið varað við því að fram-
kvæma skimanir og leita að forstigs-
þáttum sem ekki er vitað hvernig eigi
að meðhöndla.
Litlar líkur eru því á að upplýsing-
arnar um forstigið muni lengja líf
þeirra sem með það greinast. Einn-
ig geta við rannsóknir á heilbrigðu
og einkennalausu fólki komið í ljós
aðrir þættir en leit beinist að. Oft er
óljóst hvort þeir eru sjúkdómsvaldar
eða ekki. Slíkt getur leitt til þess að
meðhöndlað er ástand sem ekki
hefði leitt til sjúkdóms (í þeirri von að
hindra sjúkdóm) og meðhöndlunin
ber í sér áhættu sem getur skaðað ein-
staklinginn.
Skortur á gegnsæi
Samkvæmt tölum þeirra sem stýra
rannsókninni mun um 1% þess hóps
sem greinist með forstig á ári hverju
þróa með sér mergæxli. Gera verður
ráð fyrir að þeim sem greinast með
mergæxli verði boðin krabbameins-
meðferð. Ekki er ljóst af upplýsinga-
bæklingi hvort sjúklingarnir muni fá
hefðbundna meðferð eða hvort eigi
að reyna ný lítt rannsökuð krabba-
meinslyf. Við eftirgrennslan okkar
á þessu atriði til Vísindasiðanefndar
kom í ljós að rannsóknaráætlun þessa
þjóðarátaks liggur ekki á lausu. Okkur
(AS) hefur verið neitað um að sjá hana
vegna viðskiptahagsmuna. Þess er
getið að rannsóknaráætlunin inni-
haldi tilgátur um meðhöndlun á mer-
gæxli sem síðar kunni að njóta einka-
leyfisverndar og höfundaverndar. Hér
ræður kannski miklu að fjárfestinga-
fyrirtækið «Black Swan» fjármagnar
rannsóknina að mestu?
Það krabbamein sem hér er verið
að rannsaka er rúmlega 1% allra
krabbameina sem greinast á Íslandi,
um 25 tilfelli á ári hverju og meðal-
aldur við greiningu er um 70 ár. Gera
má ráð fyrir að á hverjum tíma séu í
íslensku heilbrigðiskerfi um 90-100
manns með sjúkdóminn. Eftir að
rannsóknin hefst verða til viðbótar
við þá 100 sem nú eru í eftirliti og
meðhöndlun a.m.k. nokkur þúsund
einstaklingar sem krefjast athygli í
gegnum þétt eftirlit. Kröftum heil-
brigðisstarfsfólks verður því beint í
skoðun á heilbrigðu fólki sem allflest
myndi aldrei fá þann sjúkdóm sem
þó öll athyglin beinist að. Er mögu-
legt að það leiði til lengri biðlista í
rannsóknir, eins og blóðrannsóknir
og segulómun, og biðtíma til lækna?
Það er mikilvægt að fá skýr svör við
slíkum spurningum.
Þjóðarátak
án leyfilegrar umræðu
Að lokum er vert að minnast á þá
nálgun rannsakenda að gera rann-
sókn, sem vekur flóknar siðferðilegar
spurningar, að þjóðarátaki. Margt
gott getur hugsanlega komið út úr
þessari rannsókn, sérstaklega ef litið
er til framtíðarþekkingar og í alþjóð-
legu samhengi. Erfiðara er að koma
auga á mögulegan ávinning fyrir þátt-
takendur og jafnvel fyrir íslenskt sam-
félag til skemmri tíma litið. Mögu-
legur skaði er á hinn bóginn ljósari.
Það er því umhugsunarvert þegar
almenningur er laðaður til þátttöku
með auglýsingarherferð og markaðs-
átaki. Sú nálgun grefur undan megin-
reglu vísindasiðfræðinnar um upplýst
samþykki.
„Blóðskimun til bjargar“: Hverju á að bjarga og á kostnað hvers?
Umhverfismál og loftslags-
mál koma okkur öllum við,
þau eru ekki einkamál ríkis-
valdsins.
Litlar líkur eru því á að
upplýsingarnar um forstigið
muni lengja líf þeirra sem
með það greinast
Ef menntamálayfirvöld,
ráðuneyti og sveitarfélög,
sem gert hafa þessa stefnu
að sinni, vilja að hún þróist
á jákvæðan hátt ættu þessir
aðilar að taka umkvartanir
kennara alvarlega og styðja
þá við þetta þróunarstarf í
þágu allra nemenda.
✿ Samanburður á kolefnisspori við framleiðslu á karfapokum
hjá Odda og fyrirtækjum á helstu samkeppnismörkuðum
3200
2900
2600
2300
2000
2030
Oddi
2279
Litháen
2546
Danmörk
2584
Þýskaland
2970
Pólland
3162
Kína
Gunnar
Sverrisson
forstjóri Odda
Gretar L. Marinósson
Dóra S. Bjarnason
Ólafur Páll Jónsson
Anna Kristín Sigurðardóttir
Berglind Rós Magnúsdóttir
Brynja Elísabet Halldórsdóttir
Hanna Ragnarsdóttir
Kristín Björnsdóttir
kennarar við Menntavísindasvið
Háskóla Íslands
Hermína Gunnþórsdóttir
kennari við Háskólann á Akureyri
Ástríður
Stefánsdóttir
læknir og dósent
í hagnýtri sið-
fræði við Háskóla
Íslands
Jóhann Ág.
Sigurðsson
prófessor,
Þróunarsvið
Heilsugæslunnar
og Heimilis-
læknisfræði HÍ
matvælaframleiðslu og útflutningi
sem þarfnast hágæða umbúða sem
skila afurðum ferskum alla leið á
áfangastað.
Þó að mikilvægi umhverfismála
hafi ætíð leikið stórt hlutverk varð-
andi framleiðslu á umbúðum urðu
ákveðin vatnaskil í upphafi ársins
þar sem kaupendur fóru í auknum
mæli að krefjast þess að sölufyrir-
tæki gætu sýnt fram á útreikninga
um kolefnisspor bæði vörunnar og
umbúðanna. Við hjá Odda vorum
þá búin að láta reikna út fyrir okkur
kolefnisspor framleiðslu á helstu
vöruflokkum okkar, t.d. pappaum-
búðum, öskjum og plastpokum,
með samanburði við helstu sam-
keppnisaðila erlendis.
Kolefnissporið skiptir máli
Niðurstöðurnar eru skýrar. Í öllum
flokkum er framleiðslan hjá Odda
umtalsvert betri að þessu leyti en
hjá helstu samkeppnisaðilum, þar
sem umbúðir sem framleiddar eru
hjá Odda hafa allt að 93% minna
kolefnisspor en sambærilegar vörur
framleiddar erlendis.
Niðurstaðan sýnir að sú stefna
Odda að leggja áherslu á að fara vel
með hráefni og draga úr umhverfis-
áhrifum starfseminnar á skilvirkan
hátt hefur skilað ótvíræðum árangri.
Viðskiptavinir okkar geta treyst því
að framleiðslan raski umhverfinu
eins lítið og mögulegt er.
Oddi hefur í um 20 ár verið
leiðandi í umhverfisábyrgð meðal
íslenskra fyrirtækja og hefur tekið
skýr skref til að minnka umhverf-
isáhrif framleiðslunnar. Oddi
var fyrsta fyrirtækið til að hljóta
umhverfisviðurkenningu Reykja-
víkurborgar árið 1997. Árið 2009
hlaut Oddi Kuðunginn, umhverfis-
verðlaun umhverfisráðuneytisins,
og Svansvottun í byrjun árs 2010.
Það er mikilvægt að fyrirtæki
nálgist ekki nýjar áherslur um
ábyrgð í umhverfismálum sem
kvöð heldur sem tækifæri til að gera
betur. Alþjóðleg áhersla á að fyrir-
tæki geti sýnt fram á kolefnisspor
og önnur umhverfisáhrif framleiðsl-
unnar veitir íslenskum fyrirtækjum
möguleika á mikilvægu samkeppn-
isforskoti t.d. hvað varðar nýtingu á
umhverfisvænni orku til framleiðslu
á útflutningsvörum.
Við getum gert betur
Ban Ki-moon, framkvæmdastjóri
Sameinuðu þjóðanna, hrósaði
Íslandi í heimsókn sinni fyrir
skömmu fyrir að vera skínandi fyrir-
mynd í loftslagsmálum á heimsvísu.
En hann sagði einnig að við gætum
gert enn betur. Og það er alveg rétt.
Við getum gert miklu betur og við
eigum að gera miklu betur.
Umhverfismál og loftslagsmál
koma okkur öllum við, þau eru ekki
einkamál ríkisvaldsins. Við þurfum
hvert og eitt að sýna ábyrgð og frum-
kvæði, bæði sem einstaklingar og
sem stjórnendur og starfsfólk fyrir-
tækja.
Hjá Odda vinnum við eftir skýr-
um markmiðum í umhverfismálum
t.d. með endurvinnslu, umhverfis-
vænu hráefni og endurnýjanlegri
orku. Við fylgjumst mjög vel með
kolefnisspori framleiðslunnar því að
við viljum gera eins vel og mögulegt
er í loftslagsmálum og sýna ábyrgð
gagnvart samfélaginu í heild. Við hjá
Odda gleðjumst að sjálfsögðu yfir
því að kolefnisspor vörunnar okkar
er með því besta sem gerist í heim-
inum. En við látum ekki þar við sitja
og munum leggja okkur fram við að
gera enn betur í framtíðinni.
visir.is Lengri útgáfa af greininni
er á Vísi
Kg
C
o2
íg
ild
i p
er
to
nn
2 4 . n ó v e m b e r 2 0 1 6 F I m m T U D A G U r28 S K o ð U n ∙ F r É T T A b L A ð I ð
2
4
-1
1
-2
0
1
6

0
4
:5
9
F
B
0
7
2
s
_
P
0
4
5
K
.p
1
.p
d
f
F
B
0
7
2
s
_
P
0
4
4
K
.p
1
.p
d
f
F
B
0
7
2
s
_
P
0
2
8
K
.p
1
.p
d
f
F
B
0
7
2
s
_
P
0
2
9
K
.p
1
.p
d
f
A
u
to
m
a
ti
o
n
P
la
te
r
e
m
a
k
e
:
1
B
6
9
-B
3
9
8
1
B
6
9
-B
2
5
C
1
B
6
9
-B
1
2
0
1
B
6
9
-A
F
E
4
2
7
5
X
4
0
0
.0
0
1
1
B

F
B
0
7
2
s
_
2
3
_
1
1
_
2
0
1
C
M
Y
K