Fréttablaðið - 15.07.2017, Blaðsíða 86

bæja og húsa, þar sem þær voru
lesnar af konum og körlum og voru
víða til upplestrar á heimilum áður
en sjónvarpið kom. „Á tímum Guð-
rúnar var ekkert komm entakerfi og
aðdáendur höfðu enga rödd. Ekkert
nema sölutölur og útlán úr bókasöfn-
um og lestrarfélögum er til vitnis um
þær en að vera þar á toppnum í tvo
áratugi er ótrúlegt afrek. Á þessum
tíma skrifa þeir mikið Guðmundur
Hagalín, Guðmundur Kamban, Hall-
dór Laxness og Gunnar Gunnarsson.
Þetta eru nöfnin sem maður lærði
um í bókmenntasögunni í mennta-
skóla en Guðrún sem var langtum
meira lesin fór aldrei á blað af því að
þeir sem skrifuðu bókmenntasöguna
alveg til 2006 flokkuðu hennar sögur
ekki sem bókmenntir, heldur afþrey-
ingu. Það voru skýr skil þar á milli.
Þegar Guðrún er hvað vinsælust
eru margar konur að skrifa, Snjó-
laug Bragadóttir, Elínborg Lárus-
dóttir, Þórunn Elfa Magnúsdóttir og
Ragnheiður Jónsdóttir til dæmis, en
kerlingabókaumræðan festist dálítið
við Guðrúnu því vinsældir hennar
fóru fyrir brjóstið á þeim sem vildu
að þjóðin læsi eitthvað innihalds-
ríkara og uppbyggilegra. Í gang fór
háðsádeila á verk hennar með það
fyrir augum hreinlega að kenna þjóð-
inni að skammast sín fyrir að lesa
hana og það má segja að heilli kyn-
slóð hafi verið kennt að líta niður á
verk hennar jafnvel án þess að hafa
lesið þau. Höfundarnafn hennar er
svo sterkt vörumerki að þótt fólk á
miðjum aldri og upp úr hafi engan
áhuga á bókmenntum þá hefur það
skoðun á Guðrúnu frá Lundi. Það
man eftir umræðunni og skopmynd-
unum af henni.“
Hvernig leið henni svo og fólkinu
hennar meðan á þessu gekk? „Pabbi
var í miklu uppáhaldi hjá ömmu
sinni og hefur alltaf talað vel um
verk hennar. Ég ólst ekki upp við
neikvætt umtal um hana en ég held
að börnin hennar og barnabörnin
hafi tekið orðræðuna nær sér en hún
sjálf. Þó langamma Guðrún hafi verið
æðrulaus með eindæmum og alltaf
viljað sjá það góða í fari allra þá hefur
umræðan án efa haft áhrif á hana. En
allra síðustu árin var talað um hana
sem mikilsvirta skáldkonu. Þá var
farið að bera virðingu fyrir þessari
miklu elju og því að hún skyldi enn
vera lesin og njóta vinsælda. Það
breyttist tónninn þegar hún var
orðin háöldruð.“
Man eftir langömmu
Ein síða á fésbók heitir Guðrún frá
Lundi. Marín heldur utan um hana,
hún er sérfræðingur í langömmu
sinni og man hana. „Ég var sjö ára
þegar langamma dó og síðustu árin
var hún á veturna í Reykjavík hjá
Marín ömmu minni sem var dóttir
hennar, fór svo norður á sumrin, „á
kontórinn“! Ég man eftir henni sem
gamalli, lasinni konu sem var hlý og
góð við okkur krakkana. Hún vildi
ekki að það væri sussað á okkur þó
að við létum í okkur heyra. Vildi hafa
líf. Hún leitaðist alltaf við að sjá það
jákvæða í fari fólks. Pabbi man eftir
að þegar foreldrar hans voru eitthvað
að skammast í honum, eins og geng-
ur á uppvaxtarárunum, þá sagði hún:
„Látið þið ekki svona við drenginn.
Maður verður að fá að vera ungur.“
Það var ekki eins og hún væri gamla
konan á heimilinu.“
Margir ímynda sér Guðrúnu frá
Lundi stórgerða konu en Marín segir
að því hafi farið fjarri. „Langamma
var lágvaxin kona, líklega 155-6 senti-
metrar og beinasmá. En hún var búst-
in og myndin sem þjóðin þekkir er af
barmmikilli konu með stórt peysu-
fataslifsi og mikla undirhöku. Það
eru þó til myndir af henni ungri því
mágur hennar, Daníel Davíðsson, var
með fyrstu ljósmyndurum á Íslandi.
Hún og maður hennar, Jón Þorfinns-
son, eignuðust þrjú börn, það þótti
lítill systkinahópur á þeim tíma.
Angantýr er elstur, svo Freysteinn
og Marín amma yngst, fædd 1920. Ég
held að hún hafi verið hamingjusöm í
einkalífinu því hún leitaðist við að sjá
það góða út úr aðstæðum, en fyrstu
búskaparárin voru erfið enda bjuggu
þau á erfiðum jörðum og Jón vann að
heiman við smíðar.“
Sem heimasæta í foreldrahúsum
fékk Guðrún svolítið næði til að
skrifa, að sögn Marínar. „Pabbi
hennar, Árni, hvatti hana til lesturs
og skrifta. Í skagfirskum æviskrám
er honum lýst sem bókhneigðum
manni, eins og það sé lyndiseinkunn,
og sagt að hann hafi unnað bókum
sínum eigi minna en búsmala. En um
Baldvinu konu hans er sagt að hún
hafi verið frábitin öllu lestrarstússi.
Því hlýtur að hafa verið núningur á
þessu heimili milli þess hvort börnin
mættu eyða tímanum í lestur eða
ekki og hvað þá skriftir, sem var enn
sérstakara. Langamma virðist hafa
fengið að æfa sig sem unglingur,
þau ár hljóta að hafa verið henni
gefandi og dýrmæt fyrir það sem á
eftir kom.“
Marín heldur áfram að rifja upp
ævi langömmu sinnar. „Tvítug ger-
ist hún vinnukona, kynnist Jóni,
eignast börn og fer að búa. Þau hjón
eru fyrst í vinnumennsku og fara
svo að búa sjálfstætt en á örreyt-
iskotum. Þegar hún síðar rifjar upp
búskapinn á Valabjörgum, skammt
frá Vatnsskarði, þar sem þau voru
í sjö ár, segir hún að þau hafi rétt
haft til hnífs og skeiðar og ekkert
fram yfir það. Þar fæðist amma
Marín 1920. Þegar langamma var
kasólétt að henni var fengin stúlka
til að vera hjá henni, og eftir henni
er haft að hvert bréfsnifsi í húsinu
hafi verið þéttskrifað á allar hliðar.
Öllum þessum sneplum var ábyggi-
lega hent en þetta eru samt klárlega
æfingar í skrifum og nú þegar ritlist
er kennd er lögð gríðarleg áhersla á
að æfingin skapi meistarann. Þótt
fyrsta bókin hafi ekki komið út fyrr
en langamma var 59 ára byrjaði hún
að skrifa miklu fyrr og æfði sig lengi.
Hvort það var draumur hjá henni
að gefa út, skal ég ekki segja en vel
má ímynda sér það. Hún dáðist það
mikið að konum eins og Torfhildi
Hólm og öðrum kvenrithöfundum.
En hún sagði í einhverju viðtali að
systkinum hennar hefði þótt mjög
skrítið að hún væri að skrifa, þannig
að hindranir komu úr öllum áttum.“
Kennarinn hvetjandi
Guðrún frá Lundi naut hefðbund-
innar barnaskólagöngu Íslendinga
þess tíma. „Alls
staðar þar sem
fjallað er um lang-
ömmu stendur
að hún hafi verið
ómenntuð enda
var hún bara
níu vikur í skóla
þegar fenginn
var kennari á
heimilið, þrjár
vikur í senn
í þrjá vetur.
Kennarinn hét
Ástvaldur og
hafði gríðarleg
áhrif á ævistarf hennar því hann
hvatti hana til að skrifa. Hún var
mjög feimin og vildi ekki að hann
flíkaði hæfileikum hennar. En sonur
hennar númer tvö heitir Freysteinn
Ástvaldur, þannig heiðrar hún
kennarann sem hvatti hana áfram.
Svo þegar talað er um menntun lang-
ömmu er vert að geta þess að hún var
gríðarlega vel lesin. Árni sá til þess
að börnin læsu allt sem hann náði
í og hún las
alla tíð mjög
mikið þar
til slæm sjón
var farin að
hamla því.“
Guðrún var
fædd 1887 og
Marín vekur
athygli á að þó
að hún gefi ekki
út bækur fyrr en
á fimmta áratugnum þá mótast hún
sjálf sem persónuleiki og býr til sína
heimsmynd upp úr aldamótunum
1900. „Þá voru það menntaðir karl-
menn sem skrifuðu bókmenntir en
mjög fáar konur. Hún tekur dálítið
mið af 19. öldinni þótt hún sé að
skrifa á þeirri 20. og margt í hennar
sögum finnst mér einkennast af því,“
segir Marín.
„Hún skrifar mikið um vinnu-
konur og þeirra drauma, hvað það
skipti þær miklu máli að giftast
vel, það er gegnumgangandi þema.
Auðvitað hafði það mest að segja
fyrir almúga stúlkur á þessum tíma.
Stundum er spurt hvort Guðrún
hafi verið femínisti. Ég held hún hafi
verið það miðað við sinn tíma. Hún
dregur fram að kjör kvenna séu verri
en karla en sögur hennar eru þó svo
rótfastar í stöðnuðu bændasamfélagi
að það er ekki oft sem verkaskipting
og kjör kynja eru vefengd. Kannski
er réttara að segja að hún hafi verið
mannvinur, hún bendir á óréttlætið
í því að vinnutími kvenna var lengri
en karlanna og líka illa meðferð
smælingja.“
Spurð hvort bókum langömmu
hafi verið haldið að Marín svarar
hún: „Ég fór að lesa þær svona upp úr
fermingu. Dalalíf fyrst og mér finnst
það besta sagan. En það leið langur
tími þar til ég kláraði allt höfundar-
verkið, enda er það ekkert áhlaupa-
verk, þetta eru 27 bækur í nokkrum
skáldsögum. Tengdadóttirin er líka í
uppáhaldi hjá mér og Þar sem brim-
aldan brotnar og Römm er sú taug.
Þar eru mjög skemmtilegar lýsingar.
Svo er alltaf spennandi að velta
fyrir sér hvað sé byggt á ævi lang-
ömmu. Var hún sjálf Þóra í Hvammi
í Dalalífi? Margir vildu meina það.
Ég held það passi ekki nema að því
leyti að báðar þurftu að vinna mikið
því Þóra elskaði alltaf annan mann
en sinn en langamma var held ég
alltaf hrifin af honum Jóni sínum þó
að þau væru ólík. Hann var frekar ör
og vinnusamur og hún alla tíð hæg
og feimin.“
Marín telur langömmu sína þó
lítið hafa getað stýrt því á hvaða
hraða hún vann að ritstörfunum.
Krafan hafi verið um bók á hverju ári
þótt hún væri farin að reskjast. Það
hafi verið pressa. „Hún handskrif-
aði allt, gekkst inn á að svara kalli
markaðarins og fannst það allt í lagi.
Var svo þakklát fyrir að hann Gunn-
ar Einarsson, blessaður drengurinn,
í Ísafoldarprentsmiðju skyldi hafa
veðjað á hana og gefið hana út. Ég
held hún hafi ekkert borið skarðan
hlut frá borði enda taldi hún skrift-
irnar alltaf vera aukavinnu því þær
voru hennar áhugamál. En hún fékk
þó úthlutað úr rithöfundasjóði tvisv-
ar. Hún seldi handritin og auðvitað
skiptu þær tekjur hana máli. Hún
sagði það oft. En hún varð langt í frá
rík á skrifunum og fékk ekki greitt í
neinu samræmi við sölutölur.
Amma Marín sagði stundum,
löngu eftir að langamma dó: „Jæja,
nú kemur jólagjöfin frá mömmu.“
Það var þegar verið var að borga fyrir
útlánin úr bókasöfnunum. Börn höf-
unda fá að halda greiðslunum en þær
fara ekki lengra. Amma dó árið 2000
og í aldarfjórðung fékk hún smá-
greiðslu í kringum jólin. “
Lesefni í skóla
Lærdómsgildi bóka Guðrúnar frá
Lundi er Marín hugleikið. „Það er búið
að tala um að bækur hennar ættu að
vera lesefni í efri bekkjum grunnskóla
og í menntaskóla. Afdalabarn er þægi-
lega stutt. Mér finnst það ætti nánast
að taka það inn í sagnfræðikennslu,
það lýsir svo vel daglegu lífi fólks um
næstsíðustu aldamót. Ekkert mátti
bregðast. Ef önnur kýrin var geld
var allt í uppnámi. Þessi sífellda ógn
um afkomu er hrópandi í bókunum
hennar Guðrúnar. Hún birtir okkur
þetta íslenska samfélag sem var svo
lengi við lýði. Leiktjöldin eru önnur
en við þekkjum í dag en tilfinningarn-
ar og ástríðurnar eru þær sömu. Hún
skrifar það vel að okkur langar að
vita hvernig fer fyrir fólkinu. Ég held
að það sé galdurinn. Hún er meistari
í að segja sögur og persónusköpunin
er sterk en hún hefði víða mátt stytta
mál sitt. Hún handskrifar allt í stíla-
bækur og verður að halda utan um
söguþráðinn, kannski búin að senda
helminginn til útgefanda og svo þarf
hún að halda utan um hinn. Í dag
skrifar maður ekki bréf nema leið-
rétta það fimm sinnum í tölvunni.“
Sýningin Kona á skjön stendur út
júlí í Skagafirði og er opin alla daga
frá 13-17 en síðan er vonast til að hún
komi til Reykjavíkur og eru sýningar-
höfundar að leita að hentugu hús-
næði.
Marín Guðrún
klæddist upp-
hlut við opnun
sýningarinnar
um langömmu.
Ein myndanna á sýning-
unni. Guðrún frá Lundi ung að árum.
Nöfn-
urnar
Guðrún
frá Lundi
og Marín
Guðrún.
↣
1 5 . j ú l í 2 0 1 7 l A U G A R D A G U R26 H e l G i n ∙ F R É T T A B l A ð i ð
1
5
-0
7
-2
0
1
7
0
4
:1
2
F
B
1
0
4
s
_
P
0
8
6
K
.p
1
.p
d
f
F
B
1
0
4
s
_
P
0
7
5
K
.p
1
.p
d
f
F
B
1
0
4
s
_
P
0
1
9
K
.p
1
.p
d
f
F
B
1
0
4
s
_
P
0
3
0
K
.p
1
.p
d
f
A
u
to
m
a
tio
n
P
la
te
re
m
a
k
e
: 1
D
5
2
-C
8
B
8
1
D
5
2
-C
7
7
C
1
D
5
2
-C
6
4
0
1
D
5
2
-C
5
0
4
2
7
5
X
4
0
0
.0
0
1
4
A

F
B
1
0
4
s
_
1
4
_
7
_
2
0
1
7
C
M
Y
K