Morgunblaðið - Sunnudagur - 18.06.2017, Blaðsíða 31

irlýsing forsetans hafi verið óvenjuleg sé hún ekki al-
gjörlega út úr kú.
Þessi vafi á því hvort, og þá hvaða áhrif það myndi
hafa ef forseti neitaði að skrifa undir telur Þorbjörn
undirstrika „nauðsyn þess að endurskoða og skýra
ákvæði stjórnarskrárinnar um forsetaembættið.“
Forveri Guðna, Ólafur Ragnar Grímsson, hafi óspart
nýtt sér þennan vafa til að beita framsæknum lög-
skýringum til að auka við völd sín, „í krafti þagnar
eða óskýrra ákvæða um valdheimildir embættis-
ins.“.“
Kollhnís
En skjótt skipast veður í lofti og virðist það eiga við
stjórnskipunarreglur á æðstu slóð sem annað. Hæsti-
réttur staðfesti niðurstöður héraðsdóms, um að lög-
maður sem gerst hafði brotlegur í alvarlegum efnum,
skyldi mega fá málflutningsrétt sinn á ný. Af því til-
efni var sagt frá því, að Guðni Jóhannesson forseti
hefði veitt lögmanninum uppreist æru að tillögu þá-
verandi ráðherra. Uppreist æru var ein aðalforsenda
fyrir niðurstöðu dómsins, og ekki hafði áður verið
sagt frá henni opinberlega.
Forsetinn tjáði sig óvænt í viðtali við „RÚV“ og
gagnrýndi niðurstöður Hæstaréttar, en ósennilegt er
að það hafi gerst áður að forseti hafi opinberlega
gagnrýnt niðurstöðu æðsta dómstóls landsins. Það er
ekki beinlínis bannað en mjög óvenjulegt vegna þrí-
greiningar valdsins hér á landi sem annars staðar. Að
vísu hefur Donald Trump, forseti Bandaríkjanna, upp
á síðkastið gefið fordæmi, því hann gagnrýnir dóm-
stóla sem hafna lögmæti einstakra atriða í stjórnsýslu
hans. Hann hefur þó ekki enn sussað á Hæstarétt
Bandaríkjanna.
Frásögn Ríkisútvarpsins
Í fréttum „RÚV“ í gær sagði: „Guðni Th. Jóhann-
esson, forseti Íslands, segir að hann hafi ekki tekið
ákvörðun um það að veita kynferðisbrotamanninum
Robert Downey, sem áður hét Róbert Árni Hreið-
arsson, uppreist æru. Sú ákvörðun sé dómsmálaráð-
herra og hans eina aðkoma sé formlegs eðlis. Hann
segir málið ömurlegt og að hann sjái ekki hvernig
samfélagið hafi gagn af því að Robert snúi aftur til
fyrri starfa sem lögmaður.
Robert var árið 2008 dæmdur í þriggja ára fangelsi
í Hæstarétti fyrir að brjóta gegn fjórum stúlkum á
aldrinum 14 og 15 ára. Hæstiréttur ákvað í gær að
Robert skyldi fá lögmannsréttindi sín aftur. Í dómn-
um kom fram að forseti hefði veitt honum uppreist
æru í september að tillögu innanríkisráðherra. Ein
stúlknanna skrifaði á Facebook í gær að henni fyndist
forsetinn hafa brugðist sér með þessu.“
„Ábyrgðarlaus“
„Guðni Th. Jóhannesson segir að hann beri enga
formlega ábyrgð á ákvörðuninni. „Þeir sem hafa af-
plánað dóm sækja um uppreist æru, ekki til skrifstofu
forseta Íslands, heldur til ráðuneytisins. Þar er farið
yfir umsóknina, hvort hún standist almenn hegning-
arlög sem gilda um uppreist æru, hvort nauðsynleg
fylgigögn fylgi og þar fram eftir götunum, og þar er,
vænti ég, málefnaleg og rökstudd niðurstaða fengin,“
segir Guðni í samtali við fréttastofu.
„Þegar ákvörðunin í ráðuneytinu kemur svo á mitt
borð til formlegrar staðfestingar þá fylgir enginn
rökstuðningur, engin fylgiskjöl, engin greinargerð,
engar upplýsingar um þann sem sækir um, engar
upplýsingar um þau afbrot sem hann framdi, heldur
er þetta lokaskref á ferlinu, staðfesting forseta, sem
er reyndar arfur frá liðinni tíð þegar forseti hafði
miklu meiri völd en hann hefur núna,“ segir hann.
„Ég bið bara um að fólk sýni því skilning að þótt
það segi að forminu til að forseti geri hitt og þetta þá
er það bara ekki þannig í stjórnskipaninni. Það þætti
saga til næsta bæjar, og hefur held ég aldrei gerst, að
forseti neitaði að skrifa undir stjórnarathafnir, enda
er forseti ábyrgðarlaus af stjórnarathöfnum og lætur
ráðherra framkvæmda vald sitt,“ segir forsetinn.
Guðni segist oft, sem fræðimaður, í kosningabar-
áttu sinni og eftir að hann varð forseti, hafa talað um
nauðsyn þess að í stjórnarskrá og stjórnskipan sé
gert skýrara hvað forseti geri í raun og hvað ekki.
„Það er engum þægilegt, ekki fólkinu í landinu og
ekki heldur þeim sem þessu embætti gegnir, að það
sé á skakk og skjön hvað forseti gerir í raun og hvað
hann gerir ekki í raun heldur staðfestir aðeins með
undirskrift sinni.“
„Hitt er miklu ríkara í mínum huga, hversu sárs-
aukafullt og sorglegt það er að núna þurfa fórn-
arlömb þessa manns að þola upprifjun á þessu öllu.
Ég er ekki að biðja um neina meðaumkun, ég þarf
hana ekki. Þessar stúlkur sem lentu í klónum á þess-
um manni þurfa skilning og hjálp enda hafa þær, eftir
því sem ég best veit, staðið sig eins og hetjur, og þær
þurfa allan þann stuðning,“ segir forsetinn.
„Ég vil bara ítreka hvað mér finnst ömurlegt að
þetta mál sé komið upp og leyfi mér að bæta við að ég
get ekki séð hvernig samfélagið hefur gagn af því að
þessi tiltekni maður, þótt hann hafi afplánað sinn
dóm, taki til fyrri starfa,“ segir Guðni og beinir því til
stúlknanna að hann sé reiðubúinn til að tala við þær.
„Þær allar mega hafa samband við mig, hvenær
sem er og hvernig sem er ef ég get eitthvað orðið að
liði. Þá segir fólk auðvitað: af hverju hættirðu ekki
bara við að skrifa undir? Þá bið ég fólk að sýna því
skilning að ákvörðunin er ekki mín. Ég er ábyrgð-
arlaus af stjórnarathöfnun samkvæmt stjórnarskrá
og stjórnskipan,“ ítrekar Guðni.
„En sem einstaklingur í þessu landi, sem faðir, þá
er ég svo leiður yfir því að það sé hægt að líta svo á að
ég sé frekar í liði með þeim sem valda fórnarlömb-
unum sorg og skaða heldur en hinum sem eiga að
hjálpa fólki sem hafa orðið fyrir ofbeldi. Ég verð bara
að lifa með því og standa og falla með því. Það er eng-
inn dans á rósum alla daga að gegna þessu embætti,“
segir Guðni Th. Jóhannesson, forseti Íslands.
Festu má ekki vanta
Þarna hefur bersýnilega orðið mikil hugarfarsbreyt-
ing á fáeinum dögum og virðist afstaðan óneitanlega
töluvert á „skakk og skjön“. Ekki er heldur ljóst hvað
Guðni á við með því að segja að „staðfesting forseta,
sem er reyndar arfur frá liðinni tíð þegar forseti hafði
miklu meiri völd en hann hefur núna.“ Stjórn-
arskránni hefur ekki verið breytt hvað þetta varðar
frá stofnun lýðveldisins.
Einnig er fróðlegt að sjá forseta segja að engin
gögn fylgi slíkum erindum, t.d. um uppreist æru eða
náðun. Í tíð Ólafs Ragnars breyttist þetta mjög því
hann lét senda sér miklu meiri gögn um slík efni en
áður höfðu verið lögð fyrir ríkisstjórn. Hann átti iðu-
lega samtöl við aðila sem málið snerti í aðdraganda
undirskriftar sinnar. Öll erindi sem ráðherra leggur
fyrir forseta til staðfestingar eru kynnt áður á fundi
ríkisstjórnar. Handhafar forsetavalds héldu sig hins
vegar við það í fjarveru forseta, sem var allalgeng
eins og kunnugt er, að afþakka að fá frekari gögn um
slík mál en lögð höfðu verið fyrir ríkisstjórn.
Núverandi forseti styðst við sömu embættismenn
og forverinn á skrifstofu sinni og þeir hafa örugglega
frætt hann um verklag hans. Væntanlega þýðir þetta
að frá því hefur nú verið horfið.
Er það ekki?
Morgunblaðið/Ómar
’Einnig er fróðlegt að sjá forseta segja aðengin gögn fylgi slíkum erindum, t.d. umuppreist æru eða náðun. Í tíð Ólafs Ragnarsbreyttist þetta mjög því hann lét senda sér
miklu meiri gögn um slík efni en áður höfðu
verið lögð fyrir ríkisstjórn. Hann átti iðulega
samtöl við aðila sem málið snerti í aðdrag-
anda undirskriftar sinnar.
18.6. 2017 MORGUNBLAÐIÐ SUNNUDAGUR 31