Morgunblaðið - Sunnudagur - 18.06.2017, Blaðsíða 30

30 MORGUNBLAÐIÐ SUNNUDAGUR 18.6. 2017
Í
ritstjórnargrein Morgunblaðsins var þann
níunda júní sl. drepið á valdmörk embættis
forsætisráðherra Íslands í tilefni af umfjöll-
un um breska embættið og bent á að síð-
arnefnda embættið væri mun valdameira í
raun en hið íslenska: „Síðari tíma túlkun á
rétti forseta til að grípa fram fyrir hendur ráðherra
sem bera ábyrgð á stjórnskipulegum ákvörðunum
hefur veikt vald forsætisráðherrans, bæði embættis
hans og sem oddvita ríkisstjórnar. Fræðimönnum
bar áður vel saman um það hverjar væru skyldur ráð-
herrans og réttur hans, einnig gagnvart forseta.
Fyrstu forsetar lýðveldisins gerðu ekki ágreining við
túlkun fræðimanna á ákvæðum stjórnlaga. Fimmti
forseti lýðveldisins seildist til meiri áhrifa en talið
hafði verið að forsetinn hefði. Þá rann upp fyrir fræði-
mönnum að hefði forseti kenningarnar að engu væru
fá raunhæf úrræði til að bregðast við. Forsetinn yrði
ekki auðveldlega knúinn til að fara eftir hefðbundinni
túlkun á reglum, þar sem atbeina hans þyrfti til þótt
ekki hefði verið ágreiningur um gildi þeirra í landinu.
Þunglamalegar heimildir, t.d. um að setja forseta af,
gæfi hann slík tilefni til, voru ekki „praktísk“ úrræði.
Bæta mætti úr óvissu sem síðan hefur ríkt með því
að tryggja heimild til að vísa stjórnskipulegu álita-
máli á milli forseta, ríkisstjórnar eða þings til sér-
staks úrskurðar Hæstaréttar eða með stofnun sér-
staks stjórnskipunardómstóls sem hefði einnig önnur
verkefni.“
Afstaða Ólafs Ragnars
og Guðna keimlík
Þetta var skrifað, því að ekki varð betur séð þá dag-
ana en að eftirmaður Ólafs Ragnars hefði svipuð sjón-
armið og hann um vald sitt og verksvið. Eins og sést á
eftirfarandi atriðum:
Daginn áður hafði Björn Bjarnason fjallað um mjög
óvæntar tilkynningar núverandi forseta um tillögur
um staðfestingu á skipun dómara í Landsrétt.
Björn er fyrrverandi dómsmálaráðherra. Hann var
skrifstofustjóri forsætisráðuneytisins í tíð Geirs Hall-
grímssonar og Ólafs Jóhannessonar, helsta fræði-
manns um stjórnskipun landsins, en í þeirra tíð var
Kristján Eldjárn forseti Íslands með skrifstofu í
Stjórnarráðinu og átti Björn góð samskipti við forset-
ann og hefur getið þeirra í skrifum sínum.
Björn hefur rætt og ritað margt um stjórnskipu-
lega þætti, t.d. um valdbönd starfstjórna og fleira.
Björn Bjarnason skrifaði eftirfarandi færslu:
„Guðni Th. Jóhannesson, forseti Íslands, sendi frá
sér sérstaka yfirlýsingu í dag, 8. júní, í tilefni þess að
hann undirritaði skipunarbréf 15 dómara við Lands-
rétt „tveimur sólarhringum eftir að mér bárust þau í
hendur“, segir forsetinn og tekur fram það sem öllum
er ljóst sem þekkja stjórnskipun íslenska lýðveldisins
„að forseti er ábyrgðarlaus af stjórnarathöfnum og
lætur ráðherra framkvæma vald sitt“. Í yfirlýsing-
unni nefnir forseti að sú staða geti „þó vissulega kom-
ið upp að forseti þurfi að íhuga hvort hann vilji stað-
festa stjórnarathafnir“. Nefnir hann sem dæmi að
forseti verði var við augljósar villur í skjölum sem
honum eru afhent og krefjist leiðréttingar á þeim.
Ekkert slíkt var á döfinni í þessu tilviki. Taldi for-
seti nauðsynlegt að rannsaka hvort Alþingi hefði
staðið rétt að málum við afgreiðslu tillögu dóms-
málaráðherra um dómaraefnin! Fól hann forsetarit-
ara að kalla á gögn frá skrifstofu Alþingis um máls-
meðferð þingsins. Skrifstofan leggur öll gögn vegna
atkvæðagreiðslna í hendur forseta þingsins og taldi
að sjálfsögðu rétt að málum staðið og í samræmi við
þingskapalög. Hvað varð til þess að forseti Íslands
hóf þessa rannsóknarvinnu vegna skjala sem fyrir
hann voru lögð á réttan hátt?
Jú, að lögfræðingar hefðu lýst „yfir efasemdum um
að rétt hefði verið að málum staðið, að vísu einatt með
fyrirvara um að málsatvik lægju ekki fyllilega ljós
fyrir“. Í öðru lagi vísaði forseti til einkennilegs texta
sem birtist á netinu með hvatningu til hans um að
verða ekki við skyldu sinni til að undirrita skjölin. Í
þriðja lagi „hafði Jón Þór Ólafsson, alþingismaður og
3. varaforseti Alþingis, samband við mig og lýsti efa-
semdum um lögmæti atkvæðagreiðslunnar“ segir
forseti.
Af þessum orðum má ráða að orð Jóns Þórs vegi
þyngra en ella þar sem hann situr í forsætisnefnd al-
þingis. Að þingflokkur Pírata veiti honum umboð til
þess og aðrir þingmenn samþykki er til marks um
virðingarleysi fyrir alþingi.
Jón Þór heldur áfram að vaða villu og reyk í þessu
dómaramáli í Morgunblaðinu í dag þegar hann segir
Ólaf Ragnar hafa neitað að skrifa undir þingrof-
stillögu Sigmundar Davíðs í apríl 2016 og þess vegna
geti Guðni Th. neitað að skrifa undir skipun dóm-
aranna. Fyrir utan að samanburðurinn er út í hött er
þess að geta að Ólafur Ragnar sá aldrei annað en
„ríkisráðstöskuna“ og embættismennina sem með
hana komu.
Ólafur Ragnar valdi hins vegar sama kost og James
Comey, þáv. forstjóri FBI, gerði eftir samtöl við
Donald Trump að grípa til varúðarráðstafana. Comey
skrifaði tafarlaust minnisblöð um samtölin en Ólafur
Ragnar efndi til blaðamannafundar strax og Sig-
mundur Davíð hafði kvatt hann.“
Fleiri fjölluðu um málið.
Kristrún og Þorbjörn
Vefsíðan Eyjan tók upp niðurstöðu forseta: „Með
hliðsjón af öllum þeim málavöxtum sem hér hafa ver-
ið raktir komst ég að þeirri niðurstöðu að mistök
hefðu ekki átt sér stað við undirbúning og tilhögun at-
kvæðagreiðslunnar 1. júní og hún hefði verið í sam-
ræmi við lög, þingvenju og þingsköp.“ Þá sagði Eyjan
frá að „Kristrún Heimisdóttir lögfræðingur gerir
þetta að umtalsefni á fésbók og bendi á að yfirlýsing
forseta Íslands feli í sér nýmæli í meðferð forseta-
valds.
„Forseti rannsakar málsatvik og ákveður að Al-
þingi hafi fylgt lögum á réttan hátt. Þetta virðist vera
nýtt úrskurðar- og eftirlitshlutverk og forseti Íslands
kveður upp skriflegan rökstuddan dóm.“
Þá benti Eyjan á að Þorbjörn Þórðarson blaðamað-
ur hjá 365 tjái sig í svonefndum skoðanadálki blaðsins
sem blaðamenn Fréttablaðs virðast skiptast á um að
skrifa um eigin áhugaefni. Yfirskrift pistilsins er „Út-
víkkun valds“og segir þar að yfirlýsing forsetans sé
„óvenjuleg“ og þar komi fram að hann telji sig hafa
það „hlutverk að endurskoða tillögu ráðherra sem
borin er undir hann til undirritunar samkvæmt 19.
grein stjórnarskrárinnar með tilliti til þess hvort hún
sé haldin verulegum annmörkum.“
„Komst ég að þeirri niðurstöðu að mistök hefðu
ekki átt sér stað við undirbúning og tilhögun at-
kvæðagreiðslunnar 1. júní og hún hefði verið í sam-
ræmi við lög, þingvenju og þingsköp,“ segir forsetinn
í yfirlýsingu sinni.“ Þá segir:
„Þorbjörn bendir á 11. grein stjórnarskrárinnar
þar sem segir að forsetinn sé ábyrgðarlaus á stjórn-
arathöfnum og þá 13. þar sem segir að hann láti ráð-
herra framkvæma valda sitt.
Þegar ákvæði stjórnarskrárinnar um að forsetinn
hafi ákveðin störf með höndum eru skoðuð í þessu
ljósi sést að vald forsetans er aðeins formlegt. Nokk-
uð útbreidd samstaða er um þetta meðal fræðimanna
í stjórnskipunarrétti. Er þessari afstöðu meðal ann-
ars lýst í fræðiriti Bjargar Thorarensen prófessors,
Stjórnskipunarréttur – undirstöður og handhafar rík-
isvalds, sem kom út 2015.
Björg segir vafa leika á því hvaða áhrif það myndi
hafa ef forseti tæki þá ákvörðun að neita að undirrita
tillögur ráðherra um þau mál sem krefjast undirrit-
unar hans samkvæmt stjórnarskrá og sumir halda því
fram að ef forseti neitaði að undirrita skipti það engu
máli, svo valdalítill sé hann. Þorbjörn segir að svo
langt gangi Björg ekki og hún taki í meginatriðum
undir skoðanir Ólafs Jóhannessonar og fleiri sem
vilja meina að „forsetinn verði ekki þvingaður til já-
kvæðra athafna, að hann geti haft öryggishlutverk við
óvenjulegar aðstæður.“ Því segir hann að þó að yf-
Inn og út um glugga
stjórnskipunarinnar
Reykjavíkurbréf16.06.17