Íslenskt mál og almenn málfræði - 01.01.2017, Page 14

(1) a. Hvernig er samspili beinnar ræðu og málvíxla háttað í frásögnum
tvítyngdra einstaklinga?
b. Hvað einkennir beina ræðu í frásögnum tvítyngdra einstaklinga?
Bein ræða er sköpun tveggja aðila, þess sem upphaflega mælti orðin og
lagði þar með til innihaldið og hins sem vitnar til þeirra. Sýnt verður hver
„afdrif“ hinnar upprunalegu segðar geta orðið hjá tvítyngdum mælendum
en þau ráðast af venslum tungumálanna á upprunalegu segðinni annars
vegar og á sjálfri frásögninni hins vegar.
Gögnin sem notuð eru til þessarar athugunar eru viðtöl við tólf aldraða
Dani sem búsettir hafa verið á Íslandi í meira en hálfa öld og eru þau feng-
in úr stórri þverfaglegri rannsókn á Dönum sem menningarhóp á Íslandi
(sjá Auði Hauksdóttur o.fl. 2015:24–26).
Skipulag greinarinnar er á þann veg að í öðrum kafla er fyrst fjallað um
málvíxl og mismunandi gerðir þeirra (2.1). Þá er vikið að beinni ræðu og
þeim aðferðum sem málnotendur beita til að gefa til kynna að vitnað sé til
orða sem féllu þegar þeir atburðir áttu sér stað sem til frásagnar eru. Í
þessu sambandi er rætt um sviðsetningu og tvíradda hlutverk mælanda
við þessar kringumstæður (2.2). Í þriðja kafla er greint frá efniviðnum
sem liggur til grundvallar þessari athugun. Gögnin eru tekin til greiningar
í fjórða kafla og rýnt í birtingarmyndir samspils beinnar ræðu og málvíxla
í frásögnum gömlu Dananna af eftirminnilegum atvikum. Í fimmta kafla
eru niðurstöður dregnar saman og sett fram líkan um þá möguleika sem
fyrir hendi eru við þetta samspil.
2. Bakgrunnur
2.1 Málvíxl
Málvíxl eru þekkt aðgerð í málnotkun tvítyngdra sem felst í því að mæl-
andi notar tvö tungumál til skiptis í samtölum við fólk sem hefur sama
bakgrunn eða skilur bæði málin (sbr. t.d Li Wei 2000:13, Li Wei 2013:
360–361). Ekki er aðeins breytt um mál þegar mælandi víkur að nýju um -
ræðuefni heldur ekki síður í miðjum klíðum í samfelldu tali eins og sama
mælanda eins og minnst var á í inngangi. Annað málið, það sem er ríkj-
andi hverju sinni, er kallað grunnmál og inn í það er skotið einingum úr
hinu málinu, allt frá einu orði og setningabrotum upp í heilar setningar
og málsgreinar. Málin tvö eru því afmörkuð í orðræðunni, byrjað er á
einu máli og svo skipt yfir í hitt málið og svo gjarnan aftur yfir í fyrra
Þóra Björk Hjartardóttir14