Íslenskt mál og almenn málfræði - 01.01.2017, Side 17

til þeirra á óbeinan hátt með óbeinni ræðu, þ.e. orðin hafa verið umsköp -
uð í tengdar aukasetningar. Atburðinum er lýst með endursögn. Önnur
leið er að taka slík ummæli úr eldri samtölum og fella þau beint inn í frá-
sögnina með svipmóti orðréttrar endurómunar í formi beinnar ræðu (sjá
t.d. Eriksson 1997:153–154). Hér er atvikið dregið upp myndrænt með því
að vitna beint í það sem viðkomandi sagði á því augnabliki (sbr. Clark og
Gerrig 1990:764). Hefðbundin skilgreining á beinni ræðu gengur enda út
frá því að um orðrétta tilvitnun sé að ræða, sbr. t.d. orð Li (1986:39): „the
form (not only the substance) [of] the direct quote originates from the
reported speaker“. Eftirfarandi dæmi sýnir þennan mun. Í (2a) er óbein
ræða en í (2b) er bein ræða:
(2) a. … og þá sagði Jón að hann nennti þessu nú varla og svo fór hann bara
b. … og Jón sagði ég nenni þessu nú varla og svo fór hann bara3
Bein ræða í mæltu máli er afmörkuð frá yfirstandandi orðræðu með því
að skjóta inn á undan henni inngangsorðum, frásagnarsögnum eða orð -
ræðu ögnum, sem merki til hlustanda um að nú séu öðrum lögð orð í
munn eða að mælandi hafi eftir fyrri orð sín. Einnig er tónfalli og rödd
gjarnan breytt og jafnvel kemur allt þetta fyrir í einu (sbr. t.d. Bolden
2004:1073, Eriksson 1997:155–173). Rannsóknir á óformlegum samtöl-
um í íslensku hafa sýnt að sögnin segja er algengt inngangsorð beinnar
ræðu auk orðræðuagnanna bara, svona, og alveg (sjá Kolbrúnu Ýri Bjarna -
dóttur 2009). Að sjálfsögðu er afar einstaklingsbundið hvað fólk notar
þetta mikið og fer það einnig eflaust eftir frásagnarefni og aldri málhafa.
Hér má sjá dæmi um þetta úr rannsókn Kolbrúnar Ýrar Bjarnadóttur
(2009:14) þar sem stúlka segir frá för Dísu vinkonu sinnar í bangsabúð
erlendis:4
(3) Bangsar
1. hún kemur þarna inn og þá var bara bangsar
2. ekkert annað okei og stelpurnar
3. hún á þrjár stelpur sko þær allar bara
4. → aaa ég vil fá bangsa
5. og Dísa alveg
6. → já fáið ykkur bangsa
7. allar máttu velja sér bangsa
Bein ræða og málvíxl hjá tvítyngdum Dönum 17
3 Í umfjöllun um talað mál er bein ræða ekki afmörkuð með tilvitnunarmerkjum eins
og venja er í ritmáli.
4 Dæmið er stytt hér og því gefið annað heiti. Örvarnar vísa á beinu ræðuna sem
einnig er feitletruð. Sjá annars í nmgr. 10 um formlega framsetningu dæma.