Íslenskt mál og almenn málfræði - 01.01.2017, Side 19

Mælandinn er óhjákvæmilega alltaf í fyrsta hlutverkinu sem flutnings -
maður orðanna en sjaldnast eingöngu. Þær aðstæður geta þó komið upp
þegar lesin eru upp rituð orð annarra að þeim fjarstöddum. Oft er mæl-
andi hins vegar í öllum þessum þremur hlutverkum í senn og á það við
þegar hann segir eitthvað frumskapað frá eigin brjósti.
En enginn er eyland og oftar en ekki tölum við aðallega um það sem
aðrir hafa verið að tala um, þ.e. við endurómum meira og minna orð
og skoðanir annarra beint eða óbeint svo vísað sé til þekktra ummæla
Mikhails Bakhtins, höfundar áhrifaríkrar kenningar um margradda frá-
sagnir (e. polyphony), hér í enskri þýðingu (1981:338–339):
Every conversation is full of transmissions and interpretations of other
people’s words, […] of all words uttered in everyday life, no less than half
belong to someone else.
Sagt með öðrum orðum er orðræða okkar gjarnan tal um tal.5 Þegar slíkt
er gert með beinni ræðu er mælandinn aðeins í fyrstu tveimur hlutverk-
unum: Hann er sá sem talar og sá sem orðar hugsunina sem er hins vegar
eignuð öðrum, nefnilega þeim sem beina ræðan er lögð í munn, þ.e. upp-
hafsmanni hugsunarinnar.
3. Efniviður
Efniviðurinn sem notaður er í þessari athugun eru viðtöl við aldraða Dani
sem búsettir hafa verið á Íslandi í meira en hálfa öld, eins og áður segir.
Þau eru fengin úr stórri þverfaglegri rannsókn á Dönum sem menningar-
hóp á Íslandi þar sem rætt er við þá um líf þeirra og störf hér á landi,
aðdragandann að komu þeirra og aðlögun að íslensku samfélagi (sjá Auði
Hauksdóttur o.fl. 2015:24–26).6 Þótt viðtölin hafi verið undirbúin á þann
hátt að leitast var við að draga fram ákveðna efnisþætti eru þau óformleg
að því leyti að spyrlarnir brydda upp á efni en gefa síðan viðmælanda laus-
an tauminn. Viðmælendur hafa því lengstum orðið og segja frá en spyrl-
arnir taka þátt í samtalinu með virkri endurgjöf og sveigja það öðru hverju
að ákveðnum atriðum með beinum spurningum.
Viðtölin voru tekin við einn viðmælanda í senn en spyrlarnir voru allt-
af tveir og tóku þeir báðir þátt í samtalinu. Annar þeirra er danskur og
Bein ræða og málvíxl hjá tvítyngdum Dönum 19
5 Hér er gripið til orða Helgu Kress (1991:156) um Íslendingasögur sem hún segir vera
að meginstofni sögusagnir, tal um tal, og sem slíkar því alls ekki hlutlægar frásagnir.
6 Viðtölin voru hljóðupptekin og eru varðveitt hjá Miðstöð munnlegrar sögu (sbr.
Auði Hauksdóttur o.fl. 2015:26).