Íslenskt mál og almenn málfræði - 01.01.2017, Side 23

4. svona klapp
5. klapp borð
6. bord
7. og mamma segir svona
8. #
9. → under klappen med os
10. {ha}
11. og við öll þrjú
12. ég skil ekki það var ekki pláss fyrir okkur
13. en við
14. fer hérna undir af því
15. hún var svo viss um
16. að vélin var að koma hérna inn í (KK:30–31)
Þetta dæmi er úr langri frásögn málhafa af uppvexti sínum á stríðsárun-
um í Danmörku. Fjölskyldan bjó ekki langt frá höfuðstöðvum Þjóðverja
á Suður-Jótlandi og segir konan hér frá einu atviki sem er henni í fersku
minni þegar þeim sýndist þýsk herflugvél stefna beint á húsið sem þau
bjuggu í. Eftir að hún hefur greint frá aðstæðum kemur hápunkturinn í
frásögninni þegar mamman segir börnunum að fara öllum undir borð
(lína 9) og hún hlær við þegar hún rifjar þetta upp. Hlátur kemur yfirleitt
í risi frásagnarinnar þar sem skemmtanagildið nær hápunkti sínum eins
og einmitt er einkenni á beinni ræðu í frásögnum (sbr. t.d. Eriksson 1997:
147). Skipt er yfir í dönsku hér og einnig er beina ræðan gefin til kynna
með frásagnarsögn. Athyglisvert er að beina ræðan sveigist yfir í óbeina í
lokin eins og sjá má í línu 9 á 1. pfn. os sem ætti að vera 2. pfn. jer í hreinni
beinni ræðu.
Í báðum þessum dæmum eru tilvitnanirnar augljóslega á því tungu-
máli sem raunverulega var talað þegar atvik þessi áttu sér stað og því má
kannski segja að nærtækt sé að grípa til málvíxla til að enduróma hina
upprunalegu segð.
4.2 Engin málvíxl
Í fjölmörgum dæmanna í efniviðnum um beina ræðu er ekki víxlað
málum til að gefa hana til kynna, sbr. töflu 1. Það ætti auðvitað ekki að
koma á óvart af tveimur ástæðum. Í fyrsta lagi eru málvíxl aðeins mögu-
leiki sem tvítyngdir hafa yfir að ráða til að gefa til kynna beina ræðu en
ekki algildi því unnt er að fara aðrar leiðir til að afmarka hana, eins og
fram kom í kafla 2.2. Í öðru lagi væri kannski ekki ástæða til að víxla
Bein ræða og málvíxl hjá tvítyngdum Dönum 23