Íslenskt mál og almenn málfræði - 01.01.2017, Blaðsíða 32

Hér verður hinni mögulegu útkomu eins og hún er dregin upp í töflunni
lýst stuttlega.
(15) a. Málum er víxlað við beinu ræðuna. Frásögnin sjálf, þ.e. grunn-
málið, er því annað en málið á beinu ræðunni sem er það sama og
hin upprunalegu tilvitnuðu orð voru mælt á, sbr. 4.1. Nefnt var
þar að víxlin þjónuðu hugsanlega þeim tilgangi að gera tilvitn-
unina trúverðugri.
b. Hvorki er um neina umbreytingu að ræða milli upprunamáls
segð ar innar og málsins á beinu ræðunni né heldur er víxlað mál -
um, sbr. 4.2. Tjáningarmál frásagnarinnar er hið sama og mælt var
þegar orð þau sem vitnað er til féllu og því e.t.v eðlilegt að víxla
ekki málum þar. Hægt er að gefa til kynna með öðrum hætti að
verið sé að hafa orð eftir öðrum, svo sem eins og með tónfalli eða
með inngangsorðum, eins og fjallað var um í öðrum kafla.
c. Ekki víxlað málum við beinu ræðuna en þau orð sem þar eru höfð
eftir eiga hins vegar ótvírætt uppruna sinn í hinu tungumálinu,
þar er um umbreytingu mála að ræða, sbr 4.3. Dæmi af þessu tagi
eru líklega skýrasta vísbendingin um að beina ræðan sé endur-
sköpun mælandans fremur en nákvæm endurómun á upprunar-
legri segð.
d. Hér er einnig fyrir hendi umbreyting á tungumáli frá hinu upp-
runalegu máli yfir í málið á beinu ræðunni. Það sem er frábrugðið
því sem er í (15c) er að málum er einnig víxlað, sbr. 4.4. Frásögnin
er á sama máli og upphaflegt mál hinna tilvitnuðu ummæla en
mælandi velur engu að síður að breyta málinu þegar hann setur
þau fram sem beina ræðu.
Rannsókn þessi á hinum margvíslegu birtingarmyndum beinnar ræðu hjá
tvítyngdum Dönunum á Íslandi hefur leitt í ljós á nokkuð ótvíræðan hátt
að bein ræða í frásögnum þeirra af eftirminnilegum atvikum er endur-
sköpun mælandans fremur en nákvæm endurómun á upprunarlegri segð.
Mælandinn er við stjórnvölinn og mótar innihaldið sem sá vitnað er í
hefur lagt til. Beina ræðan er því sjaldnast bein orðrétt tilvitnun í einhvern
fjarstaddan heldur sameiginleg afurð tveggja aðila, þess fjarstadda og mæl-
andans sem segir söguna. Enn fremur er það val mælandans hvort hann
víxlar málum eða ekki við beinu ræðuna til að gefa hana til kynna og skapa
þannig andstæðu milli þess sem er og þess sem var eða til að gera frásögn-
ina trúverðugri.
Þóra Björk Hjartardóttir32