Íslenskt mál og almenn málfræði - 01.01.2017, Page 107

haukur þorgeirsson
Hjarta málfræðingsins
Enn um kveðskap, hljóðkerfi og hefðarreglur
1. Inngangur
Í doktorsritgerð minni ræddi ég (Haukur Þorgeirsson 2013) um tengslin
milli kveðskapar og hljóðkerfis. Þar gagnrýndi ég nokkuð grein um íslenska
stuðlasetningu eftir Höskuld Þráinsson (1981). Höskuldur hefur síðan
ritað aðra grein um þetta efni (2014) og ver þar meðal annars þær skoð -
anir sem hann setti áður fram. Höskuldur hefur efasemdir um margt í
mínum málflutningi og sérstaklega greinir okkur á um hefðarreglur í
kveð skap og greiningarleiðir í hljóðkerfisfræði.
Hér er reynt að setja þessa umræðu í víðara samhengi og nokkrar nýjar
athuganir settar fram. Fyrst er hér rætt örlítið almennt um baklægar gerðir
eins og þær eru gjarnan kynntar til sögunnar í kennslubókum. Síðan er
rætt um baklægar gerðir færeyskra sérhljóða og kannað hvers konar hljóð -
kerfisleg greining henti til að útskýra færeyskt rím. Loks er hér rætt um
íslenskan kveðskap, fyrst um stuðlasetningu með hj og hv og loks um rím
áherslulausra sérhljóða. Til samanburðar er litið á rím í enskum kveð skap.
Ég færi að því rök að þau fyrirbæri sem um ræðir sé eðlilegast að skýra
annars vegar með hljóðfræðilegum yfirborðsgerðum og hins vegar með
hefðar reglum sem stuðst geta við stafsetningu.
2. Baklægar gerðir
Í inngangsritum um hljóðkerfisfræði er vinsælt að kynna fyrir nemendum
dæmi um víxl milli raddaðra og óraddaðra lokhljóða. Í mörgum tungu -
málum er gerður greinarmunur á rödduðum og órödduðum lokhljóðum á
milli sérhljóða en ekki í bakstöðu. Gjarnan er það þá svo að rödduð og
órödduð hljóð skiptast á í beygingarmynstri tiltekinna orða. Víxl af þessu
tagi henta vel til að kynna hugmyndina um baklægar gerðir og það er til
dæmis gert í bókinni Introducing Phonology eftir David Odden (2013).
Fjórði kafli hjá Odden er um baklægar gerðir og þar notar hann dæmi úr
Íslenskt mál 39 (2017), 107–133. © 2017 Íslenska málfræðifélagið, Reykjavík.