Íslenskt mál og almenn málfræði - 01.01.2017, Síða 111

(4) Langt Stutt Stafsetning
a. øː œ „ø“
b. ɔuː œ „ó“
c. e: ɛ „e“
d. ei: ɛ „ey“
e. ɔaː ɔ „á“
f. oː ɔ „o“
Eins og stafsetningin hljótum við að gera ráð fyrir sex sérhljóðum í bak -
lægri gerð. Síðan þarf viðeigandi reglur til að leiða út yfirborðsgerðirnar,
þ.e.a.s. löngu sérhljóðin sex og stuttu sérhljóðin þrjú. Ég læt hér liggja
milli hluta hvaða hljóðkerfislegu þætti baklægu gerðirnar ættu að hafa eða
hvaða reglur séu eðlilegastar til að leiða út yfirborðsgerðirnar — mögu leik -
arn ir í þeim efnum eru prýðilega reifaðir hjá Magnúsi Snædal (1986). Hér
dugar mér það atriði að baklægu gerðir sérhljóðanna eru í samræmi við
staf setn ing una – aðgreindar einingar í baklægri gerð eru jafnmörg og
staf setning ar táknin.
Nú höfum við þá niðurstöðu að í baklægri gerð er sama rótarsérhljóð
í orðunum sem rituð eru „høgur“ og „høgt“ en annað sérhljóð í „tómur“
og „tómt“. Jafnframt er þá ekki sama sérhljóð í „høgt“ og „tómt“. Ef við
skoðum hins vegar yfirborðsgerðirnar er ekki sama sérhljóð í „høgur“ og
„høgt“ og ekki sama sérhljóð í „tómur“ og „tómt“. Hins vegar er sama sér-
hljóð í „høgt“ og „tómt“.
Ef baklægu gerðirnar eru sálfræðilega raunverulegar vildum við gjarn-
an geta sýnt fram á að þær hafi áhrif á einhverja hegðun málhafans. Eitt
fyrirbæri þar sem menn hafa látið sér detta í hug að baklægar gerðir komi
við sögu er kveðskapur. Nú er því spurt: Leika baklægar gerðir sér hljóð -
anna eitthvert hlutverk í færeysku rími? Og eftir því sem ég kemst næst
er svarið einfalt: Nei, baklægu gerðirnar skipta ekki máli. Rímið fer al gjör -
lega eftir yfirborðsgerðunum. Lítum á dæmi (öll fengin af sang tekstir.
com):
(5) Tá teski eg: „Mamma, hoyr svara mær skjótt,
sig, hví er bara tað ljóta so søtt.“ (Gunnar Hoydal)
Orðmyndirnar skjótt og søtt hafa báðar sérhljóðið [œ] í framburði en sá er
munur á að aðrar beygingarmyndir þessara orða hafa löng sérhljóð og það
er ýmist [ɔuː] (skjótur) eða [øː] (søtur). Orðmyndirnar ættu því ekki allar
að hafa sama sérhljóð í baklægri gerð, en samt ríma þær vandræðalaust
saman. Við getum einnig litið á sérhljóðin sem rituð eru með „á“ og „o“:
Hjarta málfræðingsins 111