Íslenskt mál og almenn málfræði - 01.01.2017, Side 115

hvort við fáum [xv], [xw] eða hvort /v/ hverfur alveg og eftir verður bara [x]
eins og tíðkast í svokölluðum ókringdum hv-framburði.
Ef við skoðum nú ókringdan hv-framburð sérstaklega er erfitt að sjá hvernig
þetta gæti gengið upp. Sá sem segir [xɛrva] fyrir hverfa getur ómögulega
litið á [x] og [h] sem afbrigði sama hljóðans enda eru þá hverfa [xɛrva] og
herfa [hɛrva] lágmarkspar. Og hvaða forsendur gæti sá sem elst upp við
ókringdan hv-framburð mögulega haft til að álykta um að [x] hafi /v/ í
baklægri gerð?
En snúum okkur þá að kv-framburði. Höskuldur vísar í því samhengi
í vísuhelming eftir Sigurð Breiðfjörð:
(8) Sunna háa höfin á
hvítum stráir dreglum
Höskuldur segir að sér þyki þetta vísubrot „rangstuðlað“ og engu skárra
en ef annað vísuorð hæfist á orðinu kátum frekar en hvítum. Ég hef alist
upp við kv-framburð á íslensku, rétt eins og Höskuldur, en hef þó svolítið
aðra tilfinningu fyrir þessu. Ef orðið hvítum er borið fram [khviːtʏm]
verð ur vísu helmingurinn vissulega rangstuðlaður svo að sker í eyru. En
það er alls ekki þannig sem ég mundi lesa vísuna, heldur með fram burð -
in um [xwiːtʏm] og þá fellur allt í ljúfa löð.
Nú er [xw] vissulega ekki annað en tillærður lestrarframburður í mínu
máli — og samsvarar væntanlega ekki neinum baklægum hljóð kerfis hug -
mynd um í heilabúinu á mér. Hvers vegna þykir mér þá hljóma rétt að stuðla
[xw] (eða [x] eða [xv]) við [h]? Ég held það sé fyrst og fremst vegna þess að
þannig er hefðin og þannig lærði ég hana einhvern tíma á unglingsárum.
Loks er hér ein spurning í viðbót: Hvers vegna stuðlar hvítur ekki við
gulur? Spurningin kann að virðast út í hött en stundum ber það við að orð
eins og hvítur eru hljóðrituð [kfiːtʏ] fremur en [khviːtʏ] (sjá til dæmis
Kristján Árnason 2013:6, 231) og virðist þá upphafshljóðið vera [k] frem-
ur en [kh]. Mætti þá ef til vill búast við að þessi orð stuðluðu við önnur
orð sem hefjast á [k]. Þegar ég skoða upptökur af eigin framburði virðist
mér þó að [khviːtʏ] sé meira lýsandi hljóðritun — á undan sérhljóðinu má
greina stutt raddað [v]. En þetta er til marks um það að það er ekki endi -
lega auðvelt að ákvarða hvers konar hljóðritun sé réttust og á það við um
fleira í þessari umræðu. Ég treysti mér til dæmis ekki til að útiloka að rétt-
ast kynni að vera að hljóðrita orð eins og hlunkur með [hl] (eða [l]). Jafn -
vel þótt baklægar gerðir byggðar á myndbrigðum morfema séu látnar
liggja á milli hluta getur því nóg verið eftir til að deila um.
Hjarta málfræðingsins 115