Íslenskt mál og almenn málfræði - 01.01.2017, Page 116

5. Tvenns konar hefðarreglur
Hér hef ég látið í ljósi efasemdir um að það sé hljóðkerfislega eðlilegt að
stuðla hv við h enda þykir mér líklegra að hér sé um hefðarreglu að ræða.
En hvað á ég við með því og getur verið að það sé svolítið „auðveld“
skýring? Er kannski hægt að skýra hvað sem er með tilvísun til hefðar? Er
bragkerfið þá ótengt máltilfinningunni? Getur þá nokkuð verið að marka
kveð skap sem heimild um málsögu eða aðra hluti?
Í doktorsritgerð minni gerði ég greinarmun á tvenns konar hefðum —
samfellandi og sundurgreinandi hefðum. Samfellandi hefðir fela í sér að við
leggjum eitthvað að jöfnu í kveðskapnum sem við gerum grein ar mun á í
málinu sjálfu. Að setja [h] og [x] í einn jafngildisflokk í stuðlun er að lík-
indum dæmi um samfellandi hefð. Einhvern tíma í fyrndinni hóf ust orð
eins og hverfa og horn á sama hljóði, sem hefur verið í líkingu við [x].
Þegar til skjalanna kom aðgreining milli [h] og [x] var auðvelt að læra það
af þeim kveðskap sem fyrir var að þessi hljóð stuðli eigi að síður saman.
Sá sem lærir kveðskap heyrir þá fjöldann allan af vísuorðum eins og hverf
er haustgríma og dregur af þeim reglu sem er mjög auðlærð og einföld og
hægt að tjá í einni setningu: Hljóðin [h] og [x] stuðla saman.2
Sundurgreinandi hefðir fela hins vegar í sér að gera einhvern greinar -
mun í kveðskapnum sem við gerum ekki í málinu sjálfu. Þetta er miklu
snúnara mál og hefðir af þessu tagi þurfa að styðjast við mikinn lær dóm,
til dæmis í stafsetningu. Maður sem stuðlar saman orð sem rituð eru með
h og hv — þrátt fyrir að hafa sjálfur kv-framburð — hefur á valdi sínu
sundurgreinandi hefð. Honum dugar ekki að læra eina reglu, eins og þeim
sem lærir samfellandi hefð. Í staðinn þarf hann að hafa á valdi sínu veru -
legan fjölda af reglum; við gætum byrjað að romsa þeim upp eins og gert
er í (9).
(9)a. Orðið [khviːtʏ] stuðlar við [h].
b. Orðið [khvaiːðɪ] stuðlar við [kh].
c. Hvorugkynsorðið [khvɛː] stuðlar við [kh].
d. Karlkynsorðið [khvɛː stuðlar við [h].
o.s.frv.
Haukur Þorgeirsson116
2 Ritrýnir bendir réttilega á að nútímamaður geti heyrt mörg dæmi um að [h] og [khv]
stuðli saman án þess að gera það að virkri reglu í sinni bragtilfinningu. Um tilfelli af þessu
tagi hef ég áður fjallað (Haukur Þorgeirsson 2013:238–242); sjá einkum tilfellið um brott-
hvarf w í orðum eins og *wulfaz – það skapaði ekki almenna reglu um að w stuðlaði við
sérhljóð.