Íslenskt mál og almenn málfræði - 01.01.2017, Síða 117

Nú er auðvitað alveg gerlegt að læra allan þennan greinarmun — það gera
allir sem ná góðu valdi á íslenskri nútímastafsetningu. En þetta er miklum
mun snúnara mál en að læra eina reglu eins og samfellandi hefðin gerir
kröfu um. Íhaldssöm stafsetning getur hjálpað til en hún er sjaldnast á
allra færi og fyrr á öldum var hún ekki jafnsamræmd og nú er. Þegar til-
tekinn greinarmunur hvarf úr málinu á fyrri tíð gerum við ráð fyrir því að
þess taki fljótt að gæta bæði í stafsetningu og kveðskap. Þannig helst það
í hendur á 15. og 16. öld að afkringing y-hljóðanna kemur fram bæði í rími
og rituðu máli. Ein heimild bendir til að íhaldsmenn á 13. öld hafi amast
við samruna /æ/ og /œ/ — en ekki hefur sú mótspyrna áorkað miklu
(Jón Helgason 1970a). Vissulega má þó vera að varðveittar heimildir segi
oft meira um mál menntamanna og fólks í efri lögum þjóðfélagsins en um
mál alþýðunnar (sbr. Harald Bernharðsson 2002). Þetta á við um kveð -
skap eins og um aðrar heimildir.
Ef greinarmunurinn á samfellandi og sundurgreinandi hefðum er
hafður í huga hygg ég að það sé ekki svo vandasamt að nota kveðskap sem
heimild í málsögu. Við ættum ekki að gera ráð fyrir sundurgreinandi
hefð um án skýrra heimilda sem styðja þær. Venjuleg skáld eru ekki sér -
fræð ingar í hljóðsögu og eiga bágt með að læra óteljandi reglur sem eiga
sér enga stoð í máli eða stafsetningu þeirra sjálfra. En samfellandi reglur
eru auð lærðar á samtímalegum grunni og geta verið vænlegur skýringar-
kostur.
Snúum okkur nú aftur að stuðlun [h] og [x] eða [h] og [ç]. Hér hefur
þeirri skýringu verið haldið á lofti að þessi stuðlun byggist á sam fellandi
hefðarreglum sem fái stuðning af stafsetningu. En er hægt að sýna bein -
línis fram á að svo sé? Ég bý víst ekki svo vel að hafa óyggjandi sann anir
fyrir þessu. Það er auðveldast að greina hefðarreglur þegar þær hafa lagst
af — þá er hægt að halda því fram að hin náttúrulega tilfinning hafi smám
saman orðið hefðinni yfirsterkari. En hér er því ekki til að dreifa því að
þessi stuðlun lifir góðu lífi (Ragnar Ingi Aðalsteinsson 2010). Ýmsar sam -
fellandi hefðarreglur hafa fjarað út, til dæmis rím a við ǫ í aðal hend ing um
eða stuðlun j við sérhljóða. Hvers vegna lifir sumt en annað fjarar út? Ég
hef sem stendur ekkert heilsteypt svar við því. Það er efni í framhalds -
rannsókn að setja upp einhvers konar líkan um þetta.
Eitt get ég þó lagt til málanna hér og það er að mæla gegn þeirri al -
mennu vantrú á hefðir og stafsetningu sem ríkir í málflutningi Höskulds.
Hon um þykir það greinilega óyndisúrræði að skýra nokkurt fyrirbæri
með þeim hætti. En þess eru þó ýmis dæmi að engin önnur skýring
kemur einu sinni til greina. Í næsta kafla rek ég slík dæmi.
Hjarta málfræðingsins 117