Íslenskt mál og almenn málfræði - 01.01.2017, Page 127

Árna Böðvarssonar og Sigurðar Breiðfjörð að þeir gera sér far um að láta
stafsetningu og rím fara saman. Guðmundur og Árni rita venjulega „e“ en
hins vegar gjarnan „i“ þegar þeir ríma við [ɪ]. Hjá Sigurði er það á hinn
veginn. Hann ritar venjulega „i“ en grípur til „e“ þegar hann rímar við [ɛ].
Nú má taka saman athuganirnar í þessum kafla. Í íslenskum kveð skap
var lengi hefð fyrir því að taka atkvæði sem í eðlilegu máli eru áherslu laus
og gera úr þeim áhersluatkvæði sem nota má í rími. Þar er sá vandi fyrir
hendi að áherslulaus atkvæði hafa stutt sérhljóð og stutt sam hljóð en
þannig eru áhersluatkvæði ekki. Því er nauðsynlegt að lengja annað hvort
hljóðið ef atkvæðið á að gagnast í rími. Stafsetningin er þá notuð sem
leiðarstjarna og á þátt í að móta hefðir um rím. Þegar ný staf setning vinn-
ur fullnaðarsigur á 20. öld ríma skáldin í samræmi við hana og má þá sjá
greinilegan mun á rími þeirrar aldar og hinna fyrri, án þess að nein líkindi
séu til að framburðurinn hafi breyst. Þetta sýnir þátt hefðar og staf setn -
ingar í bragvitund skáldanna.
7. Íslensk skáldskaparhefð
Gegn málflutningi mínum um hefðir í skáldskap tefla ritrýnar tvennum
rökum sem ég leyfi mér að umorða og auka svolítið við:
Mótrök A: Hér eru sett fram dæmi um áhrif hefða og staf setningar í rími.
Vera kann að eitthvað sé til í þessum dæmum. En er nokkur ástæða til að
ætla að stuðlasetning sé undir sömu sök seld? Eru þetta ekki ólík fyrirbæri?
Stuðlasetning hefur löngum þótt meira grund vallaratriði í íslenskum kveð -
skap og á lengri hefð að baki — raunar hefð sem nær langt aftur fyrir ritöld.
Það sýnir vel að hún hefur enga þörf á að styðjast við stafsetningu.
Mótrök B: Höfundur er á algjörum villigötum þegar hann rann sakar skáld-
skap út frá ritmáli. Skáldskapur er fyrst og fremst munn leg list og var það enn
heldur fyrr á öldum. Fólk flutti kveð skap af munni fram og neytendur
kveðskapar hlustuðu á hann flutt an fremur en að lesa hann ritaðan. Hæfi leik -
inn til að yrkja þrosk ast með því að hlusta á kveðskap og þarf ekki formlega
til sögn til. Hugsanlegt er að langskólagengnir nútímamenn eins og Þórar inn
Eldjárn geti tekið upp á ýmsu en það segir ekkert um brag eyra og almenna
bragtilfinningu. Reglur bragarins verða að byggj ast á málinu sjálfu og hljóta
þar með að vera náttúrulegar en ekki tilfallandi eða gerræðislegar venjur.
Mér er ljúft að svara þessum mótbárum. Í fyrsta lagi tek ég undir að
stuðla setning og rím eru ekki jafngild fyrirbæri en hyggjum að því hver
mun urinn er. Rím felur í sér samsvörun bæði sérhljóðs og samhljóða en í
Hjarta málfræðingsins 127