Íslenskt mál og almenn málfræði - 01.01.2017, Síða 129

hirðir konunga á Norðurlöndum. Sá kveðskapur er allt annað en alþýð -
legur og hefur greinilega þurft mikla þekkingu til að kunna að meta slík
verk — hvað þá að yrkja þau. Eftir að hirðskáldunum sleppir eru þau mið -
aldaskáld íslensk sem við kunnum að nefna og eitthvað verulegt er varð -
veitt eftir fyrst og fremst munkar, prestar, fræðimenn og veraldlegir höfð -
ingjar. Fyrsta rímnaskáldið sem við kunnum að nefna er Einar Gilsson
(uppi um miðja 14. öld) en hann var lögmaður.
Eftir siðaskipti eru skáldin úr fleiri stéttum þótt prestar og embættis-
menn séu jafnan fyrirferðarmiklir. En jafnvel skáld af lágum stigum voru
í langflestum tilfellum læs og skrifandi. Það er ekki ofsagt að allur meg-
inþorri þess sem varðveitt er af íslenskum kveðskap frá upphafi ritaldar
sé eftir skrifandi menn og raunar eru heimildir um að læsi hafi verið
nokk uð útbreitt á Íslandi. Í þremur heimildum frá 16. öld þykir erlendum
mönnum það í frásögur færandi hversu margir Íslendingar geti lesið
(Guðvarður Már Gunnlaugsson 2010:155–156).
Íslenskur kveðskapur hefur um langan aldur verið þroskuð og býsna
lærð hefð og ekki síður list bókarinnar en eyrans. Það er ekki óvænt að í
honum gildi venjur um rím og stuðlun sem eiga sér ekki málfræðilegar
skýringar frá samtímalegu sjónarhorni. Höskuldur (2014:98) segir:
Haukur (2013a:30) vísar til dæmis í forna kínverska kveðskapar hefð sem er
greinilega ekki lifandi í sama skilningi og stuðla setn ing og rím í hefðbundn-
um íslenskum kveðskap og menn þurfa þess vegna að læra af bókum eða í
formlegu námi af einhverju tagi.
Ég held að munurinn sé minni en Höskuldur vill vera láta. Minna má á
að þegar á 13. öld þótti Snorra Sturlusyni ástæða til að útskýra rím og
stuðla setningu í rituðu máli, þar með talið grundvallaratriði eins og að
tveir höfuð stafir séu á móti einum stuðli, að ofstuðlun sé bönnuð og að
ólík sér hljóð stuðli saman (Finnur Jónsson 1931:214). Það er engan veginn
sjálf gefið að íslensk stuðlasetning lærist ef hún er ekki kennd.
8. Samantekt
Hér hef ég talað fyrir því að vænlegt sé að skýra eiginleika bundins máls
með yfirborðslegum samsvörunum, hefðarreglum og stafsetningarvenjum.
Mig grunar að mörgum málfræðingum þyki ég bera hér á borð heldur
rýran kost — að þetta séu jafnvel lítilfjörlegar eða óáhugaverðar skýr ingar.
Höskuldur gerir því skóna að „hjarta Hauks slái fyrst og fremst brag -
fræði megin“ (2014:95) en ef til vill mætti líka spyrja hvort hjarta Höskulds
Hjarta málfræðingsins 129