Íslenskt mál og almenn málfræði - 01.01.2017, Page 141

5. Hvað veldur því að orð beygist eins?
Ég hef hér sýnt nokkra flokka mótdæma gegn alhæfingunni um beygingu
viðskeyta6 og hef efasemdir um að hún standist í afdráttarlausri mynd. Ég
ætla þó ekki að neita því að það er algengt að orð sem hafa sama viðskeyti
hafi sömu beygingu. Anton segir (2015:78):
Þegar hægt er að skoða mikinn fjölda nafnorða án þess að finna nokkuð
skýrt frávik frá alhæfingu um möguleg og ómöguleg mynstur er eðlilegt að
líta svo á að það sé ekki tilviljun.
Ég get tekið undir þetta. En valmöguleikarnir eru ekki aðeins samlegu -
hamlan eða tilviljun heldur geta fleiri skýringar komið til álita. Hvers
vegna beygjast orð með sama viðskeyti gjarnan eins? Hér má nefna að í
málinu ríkir almenn tilhneiging til þess að orð sem enda á sömu hljóðum
fái sömu beygingu. Þetta gildir jafnvel þótt ekki sé um viðskeyti að ræða.
Þegar á 17. öld benti Runólfur Jónsson á að íslensk kvenkynsorð sem enda
á -ík eða -eik í nefnifalli eintölu enda á -ur í nefnifalli fleirtölu (Guðrún
Kvaran 1993:132). Þó vænti ég þess að enginn telji -ík vera við skeyti í
orðum eins og brík, vík og pólitík. Um samband stofngerðar og beygingar
hafa ýmsir fjallað og margt er um það að segja (sjá t.d. Margréti Jóns dóttur
1993 og Eirík Rögnvaldsson 2001).
Anton ræðir um hina beygingarlegu alhæfingu í samhengi við mál-
breytingar og tekur þar dæmi um þá nýjung að orð eins og aukning geti
fengið eignarfallsmyndina aukningu við hlið eldri myndarinnar aukningar.
Hann segir að samkvæmt kenningunni um eina beygingu hvers viðskeyt-
is ætti „eignarfallið -u í aukningu aðeins að vera mögulegt í máli einhvers
ef öll orð með kvk. -(n)ing leyfa sama mynstur“. Það má til sanns vegar
færa að þeir sem segja aukningu í eignarfalli eru líklegir til að segja líka
byggingu og virðingu í eignarfalli. En þetta er ekki endilega vegna þess að
orðin hafi sama viðskeyti heldur fremur vegna þess að þau höfðu sama
beygingar mynstur til að byrja með. Til eru önnur orð með sama beygingar -
mynstur, nefnilega kvennanöfn eins og Kristín. Nú hefur Kristín ekki
sama viðskeyti og aukning en verður samt einnig fyrir þeirri nýjung að fá
endinguna -u í eignarfalli.
Setja má fram tvö viðmið um beygingar sem ég held að lítill ágreining-
ur geti verið um:
Beygjast nafnorð með sama viðskeyti alltaf eins? 141
6 Ég hef hér sett á oddinn þau dæmi sem mér þykja skýrust eða hnýsilegust; – text-
anum er ekki ætlað að vera tæmandi upptalning mótdæma.